Aleksytymia (z języka greckiego alexitimia: a – brak, lexis – słowo, thymos – emocja) jest określeniem oznaczającym „brak słów dla emocji”. Emocjonalny analfabetyzm wskazuje trudności z rozpoznawaniem emocji, ich nazywaniem. Aleksytymia nie jest chorobą, nie istnieją kryteria ją diagnozujące. Jest bardziej syndromem, u podstaw którego mogą leżeć różne czynniki i uwarunkowania. Aleksytymik nie rozumie emocji własnych ani emocji innych osób, nie potrafi ich odróżniać, a doświadczane przez niego trudności są nazywane również „ślepotą emocjonalną”.

Emocje są w życiu człowieka niezmiernie ważne. Pomagają nie tylko rozumieć siebie i otoczenie, ale również usprawniają nasze funkcjonowanie. Aleksytymia pozbawia osobę nią dotkniętą tego kluczowego obszaru codzienności, co powoduje wiele trudności. Czasami aleksytymicy odbierani są przez innych jako osoby pozbawione uczuć.

Objawy aleksytymii u dzieci

Analfabetyzm emocjonalny jest niezdolnością do rozpoznawania, nazywania czy wreszcie wyrażania własnych emocji. Nie jest więc tak, że aleksytymik nie doświadcza uczuć. Odczuwa je, jednak nie pozostaje z nimi w kontakcie. Osoba nie ma dostępu do swoich emocji, do świata wewnętrznego, co blokuje ją przed otwarciem się przed innymi. Z zewnątrz może się więc wydawać, że jest osobą obojętną, chłodną i niedostępną. Ponadto nieumiejętność rozpoznawania własnych emocji sprawia, że uczucia są interpretowane jako objawy somatyczne. Tym samym zaczerwienie, drżenie rąk i głosu czy przyspieszony oddech i bicie serca mogą zostać odebrane nie jako przejaw pobudzenia emocjonalnego, a raczej problemów ze zdrowiem. W aleksytymii wyróżniamy także inne objawy, jednak wszystkie dotyczą obszaru emocji:

• Niemożność i nieumiejętność wyrażania uczuć;
• Brak marzeń i fantazji;
• Problem z regulowaniem emocji;
• Niezdawanie sobie sprawy z doświadczanych emocji;
• Trudność w tworzeniu więzi, unikanie angażowania się;
• Obojętność, wycofanie emocjonalne w sytuacjach, które u innych mogłyby wywoływać silne doznania (sukces, porażka, stres, poczucie zagrożenia);
• Przypisywanie innym odpowiedzialności za własne negatywne reakcje;
• Płacz lub złość z nieznanego powodu;
• Mówienie o sobie samym w trzeciej osobie;
• Słabe modulowanie swoim głosem;
• Impulsywność, zachowania agresywne.

Aleksytymik nie wie, czym są uczucia i emocje, nie ma świadomości, kiedy się one pojawiają. Słownictwo opisujące stany emocjonalne jest u niego raczej ubogie. Z czasem u osób z aleksytymią może rozwinąć się nawykowe, szkodliwe regulowanie emocji w postaci nadmiernego objadania się bądź głodzenia czy poprzez sięganie po używki. Wynika to w znacznej mierze również z częstego odczuwania napięcia i lęku. Ponadto osoby te są dość skrupulatne, pedantyczne i często koncentrują się na drobiazgach. Mają trudność z rozpoznawaniem emocji po postawie rozmówcy, jego tonie głosu i zachowaniu. Zwykle też wycofują się i trzymają z boku.

Analfabetyzm emocjonalny może wywoływać u dotkniętego nim dziecka napady płaczu lub agresji i warto, by w pobliżu był dorosły, który mógłby mu pomóc rozpoznać emocje. Zdarza się również, że niezidentyfikowane emocje ujawniają się w postaci zaburzeń psychosomatycznych.

Przyczyny aleksytymii u dzieci

Analfabetyzm emocjonalny nie jest uznawany za chorobę czy nawet za zaburzenie, a bardziej jako zespół objawów. Przyczyny aleksytymii nie zostały jednoznacznie ustalone. Czasami wskazuje się na jej charakter pierwotny i predyspozycje genetyczne oraz charakter wtórny i czynniki środowiskowe (choroby somatyczne, zaburzenia psychiczne, stres). Jednym z powodów może być uszkodzenie mózgu bądź zakłócenia w połączeniach neuronalnych. Ponadto u dzieci jako źródło aleksytymii wskazuje się traumę. Nie musi wiązać się ona z bardzo ciężkimi przeżyciami, ale może być efektem np. zaniedbania emocjonalnego.

Analfabetyzm emocjonalny – jak wspierać dziecko

W leczeniu aleksytymii nie podaje się leków, chyba że współwystępują z nią zaburzenia depresyjne lub lękowe. Zasadniczą formą działania jest psychoterapia. Jeśli u podstaw syndromu leży jakieś wydarzenie traumatyczne, konieczne będzie jego przepracowanie. W zakresie psychoterapii można skorzystać z pomocy w różnych nurtach, na przykład z terapii poznawczo-behawioralnej. Skupia się ona na kluczowych deficytach poznawczych, ucząc rozróżniania emocji, odczytywania ich i nazywania. W terapii aleksytymii sięga się również do terapii traumy EMDR czy do terapii psychodynamicznej. Praca z analfabetyzmem emocjonalnym jest zwykle długa. Potrzeba przy tym wsparcia rodziców i osób najbliższych, którzy mogą zadbać o bezpieczne środowisko, by dziecko uczyło się swobodnego wyrażania emocji.

Dość często zdarza się, że aleksytymia współwystępuje ze spektrum autyzmu, a nawet jest z nim mylona. Z autyzmem kojarzy się zwykle niższą empatię. U osób dotkniętych analfabetyzmem emocjonalnym dominują trudności w rozpoznawaniu własnych emocji, co wpływa na wczuwanie się w emocje innych oraz ich różnicowanie. Współwystępowanie spektrum autyzmu i aleksytymii skutkuje niższą empatią niż w przypadku autyzmu bez aleksytymii.



Anna Chmielewska
Nauczyciel dyplomowany, pedagog, terapeuta pedagogiczny, surdopedagog, terapeuta ręki. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą, w tym z różnego typu zaburzeniami. Stosuje elementy Dialogu Motywującego i mediacji. Specjalizuje się w terapii pedagogicznej, technikach szybkiego zapamiętywania i uczenia się oraz w kinezjologii edukacyjnej.