Rozwód w rodzinie nierzadko odbywa się w atmosferze eskalującego konfliktu, i to nie tylko między rodzicami, ale i między dalszą rodziną, np. dziadkami z obu stron. Rozstaniu zawsze towarzyszą emocje i przeżycia, które są trudne dla dorosłych, a cóż dopiero dla dzieci. Nierzadko rodzice są tak mocno skoncentrowani na sobie, że trudno im popatrzeć na dziecko i zaopiekować się tym, co ono przeżywa.

Wielu rodziców rozwód czy rozstanie traktuje jako porażkę. Niektórzy nawet ubierają tę porażkę w słowa „gdzie ja miałam oczy”, „ nie wiedziałem, że ona się tak zmieni”. Sytuacji rozwodowej towarzyszą żal, poczucie krzywdy, złość czy smutek. Pojawia się więc wiele nieprzyjemnych emocji. Rodzice postanawiają się rozstać, a konsekwencje ich decyzji dotykają również dziecko, i to w sposób bezpośredni.

Co o rozwodzie myśli dziecko

Tak naprawdę dziecko jest postawione przed faktem dokonanym. Nikt go nie pyta o zdanie w kwestii rozstania, i to jest OK, tak powinno być. To jest decyzja dorosłych, a nie dziecka. Jednak warto pamiętać, że ta zmiana może być dla niego bardzo bolesna. Biorąc pod uwagę wiek dziecka, bardzo różnie do sytuacji rozwodowej może ono podchodzić:

• Niemowlęta nie rozumieją sytuacji rozwodowej, ale czują emocje rodziców. Tym bardziej potrzebują bliskości, kontaktu fizycznego, czułości.

• 2-3 latki rozumieją, że jedno z rodziców już nie będzie mieszkać w domu, ale nie wiedzą, dlaczego. Konieczne jest więc wyjaśnienie, gdzie i jak będzie mieszkać jedno z rodziców. Warto pokazać dziecku swoje nowe mieszkanie.

• Starsze przedszkolaki rozumieją, że rodzice przeżywają złość, smutek i że nie będą już mieszkać razem, ale nie rozumieją, dlaczego tak się dzieje. Dlatego bardzo ważne jest powiedzenie dziecku o sytuacji między rodzicami.

• Uczniowie szkół podstawowych wiedzą, co to jest rozwód i rozumieją, że rodzice już się nie kochają i nie chcą ze sobą być ani razem mieszkać.

• Nastolatki rozumieją, co to jest rozwód, ale mogą nie zgadzać się z decyzją rodziców, nie akceptować jej i dawać temu wyraz swoim zachowaniem. Często ich trudne zachowanie jest podświadomym działaniem w celu zjednoczenia rodziców, aby wspólnie się nim zajęli. Skutkuje to często odłożeniem na bok realizacji decyzji o rozwodzie.

Rozmowa z dzieckiem

Dziecko musi być zawsze poinformowane o sytuacji rozstania. Najlepiej zrobić to wspólnie, choć zdaję sobie sprawę, że w obliczu złości, poczucia krzywdy dogadanie się ze współmałżonkiem nie będzie łatwe. Jest to pierwszy sprawdzian dla rodziców, czy w obliczu trudności, jakie przeżywają, są w stanie odłożyć na bok swoje żale i porozmawiać z dzieckiem. Tutaj jak nigdy sprawdza się powiedzenie, że mężem czy żoną, partnerką czy partnerem się bywa, a rodzicem jest się zawsze. Nie da się wziąć rozwodu z dzieckiem. Do rozmowy trzeba się przygotować.

Na co warto zwrócić uwagę:

• Przygotuj przede wszystkim siebie, zastanów się, co chcesz powiedzieć i jak to zrobisz. Jeśli nie masz jasności, co jest ważne, warto skorzystać z pomocy profesjonalisty, np. mediatora czy psychologa.

• Ustal z drugim rodzicem, co chcesz powiedzieć, a co chce powiedzieć druga strona. Jest to naprawdę konieczne. Dziecko musi widzieć i słyszeć wasz wspólny cel.

• Postaraj się przeprowadzić tę rozmowę wspólnie z drugim rodzicem, ponieważ to da dziecku poczucie bezpieczeństwa, że nadal ma dwoje rodziców, którzy będą się o niego troszczyć.

• Niezależnie, czy będzie to wspólna rozmowa ze współmałżonkiem, czy tylko Twoja rozmowa z dzieckiem, nie mów niczego negatywnego o drugim rodzicu. Dziecko nie musi słyszeć o zdradach czy innych sytuacjach okołorozwodowych, które zadziały się między wami. Nie usprawiedliwiaj siebie ani nie oskarżaj drugiego strony czy innych członków rodziny.

Bardzo ważne jest też zarezerwowanie czasu na rozmowę. Konieczny jest spokój. Nikt ani nic nie może Wam przeszkadzać. Wyłącz telefon, telewizor i inne media. Rozmowa z dzieckiem powinna odbyć się w miarę szybko po podjęciu przez rodziców decyzji o rozstaniu. Odkładanie jej tylko pogarsza stan emocjonalny dziecka, ponieważ ono czuje, że między rodzicami nie jest dobrze. Jeżeli jesteś odchodzącym z domu rodzicem, postaraj się nie dopuścić do sytuacji, że o Twojej wyprowadzce dziecko dowiaduje się dopiero rano, kiedy wstaje do szkoły i okazuje się, że Ciebie już nie ma. Taka niespodzianka mu nie służy.

Najważniejszą potrzebą Twojego dziecka jest akceptacja i miłość obojga rodziców. Nie stawiaj go w sytuacji, w której ma podjąć decyzję i wybrać między tatą a mamą. Dziecko musi mieć pewność, że nadal ma w rodzicach oparcie, może im zaufać i liczyć na ich pomoc.

Co mówić

To, jakich słów użyjesz, zależy oczywiście od wieku dziecka. Jednak wspólnym mianownikiem jest mówienie prawdy i autentyczność. Oczywiście dziecko będzie Wam zadawać wiele pytań. Może nie tak od razu, ale to, co potrzebuje wiedzieć, to:

• Gdzie będzie mieszkać?

• Co się zmieni w jego życiu?

• Co pozostanie takie jak jest?

Na przykład: „Tata i ja od dłuższego czasu próbujemy się porozumieć i rozwiązać różne trudności, ale nie doszliśmy do porozumienia. Podjęliśmy więc decyzję, że nie chcemy i nie możemy już razem mieszkać. Dlatego zdecydowaliśmy się rozstać. Oboje Cię kochamy i nigdy nie przestaniemy. Choć będziemy mieszkać oddzielnie, nadal jesteśmy Twoimi rodzicami i to się nie zmieni”.

Ważne jest, żeby w tej rozmowie dziecko dowiedziało się, że urodziło się w kochającej rodzinie, było chciane i oczekiwane, że jedynymi osobami, które są odpowiedzialne za tę sytuację, są rodzice. Dziecko musi też usłyszeć, że decyzja o rozstaniu jest nieodwracalna i nie można już nic zrobić, żeby rodzice byli razem.

Reakcja dziecka

Dzieci bardzo różnie reagują na informację o rozwodzie. Od rodziców potrzebują przede wszystkim zgody na przeżywanie tej sytuacji po swojemu, tak jak tego potrzebują. Emocje muszą wybrzmieć – złość, lęk, gniew, smutek. Dziecko traci poczucie bezpieczeństwa i musi upłynąć trochę czasu, zanim je odzyska. Jak długo będzie trwał ten stan, zależy między innymi od postawy rodziców względem siebie i względem dziecka, które może przejawiać różne, często dość skrajne zachowania:

• Agresja, bunt i obwinianie rodziców albo siebie;

• Apatia, wycofanie się bierność, zamrożenie;

• Zaprzeczenie i podejmowanie prób ratowania rodziców, np. prezentacja trudnych zachowań w domu lub w szkole;

• Obwinianie, odrzucanie jednego z rodziców, zwłaszcza jeśli konflikt między nimi jest żywy i jedno z rodziców obarcza winą drugiego;

• Płacz.

Rodzice jako osoby dorosłe są odpowiedzialne za decyzję o rozwodzie i za „ ogarnianie” rzeczywistości po. Dziecko potrzebuje, aby sytuacja jak najszybciej się unormowała i stała się jak najbardziej zbliżona do tej, którą zna sprzed rozstania. Dlatego rodzice powinni jak najszybciej ustalić, co zrobią, aby przywrócić dziecku tak zwaną normalność.

• Jak będzie wyglądała codzienność dziecka – szkoła, odrabianie lekcji, zajęcia pozalekcyjne, odwiedziny kolegów, znajomych, dalszej rodziny, pory posiłków, zwyczaje obowiązki. Bardzo ważne jest, aby dziecko nie traciło kontaktu z rodzicem i dziadkami po obu stronach.

• Jak będą wyglądały weekendy, z kim dziecko będzie je spędzać.

Na liście najbardziej stresujących wydarzeń życiowych rozwód jest na drugim miejscu zaraz po śmierci współmałżonka. Dotyczy to rodziców i dzieci. O ile dorośli powinni dysponować skutecznymi strategiami, aby sobie z trudną sytuacją poradzić, o tyle dzieci z uwagi na to, że są dziećmi, takimi strategiami nie dysponują. Tym bardziej potrzebują wsparcia ze strony rozważnych dorosłych. Ważne, aby przyjmować z empatią to, co dziecko przeżywa. Rodzic nie będzie w stanie zaopiekować się dzieckiem, jeżeli najpierw sam nie zaopiekuje się sobą. Czasem potrzebna jest pomoc innego dorosłego.





Marzena Jasińska
Trener, dyplomowany coach, doradca rodzinny. Od lat wspiera rodziców w konsultacjach indywidualnych oraz warsztatach psychoedukacyjnych. Swoją pracę opiera na filozofii Jespera Juula, założeniach Rodzicielstwa Bliskości oraz Porozumienia Bez Przemocy. Specjalizuje się w zakresie neurodydaktyki oraz uczenia się uczniów. Ekspert rozwoju osobistego, komunikacji, negocjacji. W swojej pracy zajmuje się także tematyką mediacji szkolnych, procesów grupowych, zarządzania zmianą w organizacji i zarządzania zespołem. Prywatnie mama dwóch dorosłych synów.