Percepcja słuchowa obok percepcji wzrokowej stanowi podstawę w opanowaniu umiejętności czytania i pisania. W powodzeniu szkolnym ważne jest więc to, jak dziecko widzi, ale też jak słyszy. Ćwiczeń potrzebuje jednak nie tyle ucho, co przetwarzanie dźwięków w mózgu. Podpowiadamy, jak to robić i co powinno wzbudzić czujność rodziców.

Co to jest percepcja słuchowa

Percepcja słuchowa jest zdolnością odbioru dźwięków z otoczenia. Nie obejmuje samego słyszenia dźwięków, ale również ich rozpoznawanie, różnicowanie oraz interpretowanie w oparciu o dotychczasowe doświadczenia. Percepcja ta bazuje na trzech rodzajach słuchu: fizjologicznym (odbieranie dźwięków), muzycznym (pozwala różnicować jakość i wysokość dźwięków oraz przerwy między nimi) i fonematycznym (przetwarzanie dźwięków mowy). Aby dziecko mogło nauczyć się czytać i pisać, musi mieć dobrze rozwiniętą percepcję słuchową i analizator słuchowy, składający się z ucha, nerwów słuchowych i części kory mózgowej odpowiedzialnej za odbieranie, analizowanie i przetwarzanie bodźców słuchowych. Do tego dochodzą analiza słuchowa, synteza słuchowa oraz pamięć słuchowa. Zaburzenia percepcji słuchowej w którymkolwiek z tych obszarów mogą utrudniać opanowywanie umiejętności czytania i pisania. Stąd tak duża potrzeba codziennych ćwiczeń.

Zaburzenia percepcji słuchowej

Jak możemy rozpoznać, że nasze dziecko może mieć zaburzoną percepcję słuchową? Zwróćmy uwagę, czy nie ma trudności z rozumieniem dłuższych poleceń słownych i z zapamiętywaniem pór roku lub dni tygodnia. Dziecko z zaburzoną percepcją słuchową ma problem z zapamiętywaniem trudnych wyrazów oraz ze sprawnym opanowywaniem wierszyków i rymów. Pojawiają się przekręcanie słów oraz nieprawidłowo dokonywana analiza (głoskowanie) i synteza słuchowa (składanie wyrazów z głosek). Tymczasem analiza i synteza słuchowa są umiejętnościami, które rozwijają się z wiekiem i są niezbędne w procesie opanowywania czytania i pisania. Z tego względu ćwiczenia percepcji słuchowej są tak ważne, a jednocześnie mogą być dla dziecka przyjemne i naturalnie wplecione w plan dnia.

Czym jest słuch fonematyczny (fonemowy)

Słuch fonemowy kształtuje się wraz z rozwojem mowy i jest zdolnością do różnicowania dźwięków mowy, czyli fonemów. Słuch ten umożliwia wyodrębnianie ze słyszanych wypowiedzi wyrazów, w nich sylaby, a z kolei w sylabach – głoski. Przekłada się to między innymi na możliwość różnicowania słów o podobnym brzmieniu, na przykład koza-kosa. Prawidłowo ukształtowany i rozwinięty słuch fonematyczny jest więc podstawą świadomie dokonywanej syntezy i analizy słuchowej, co ma bezpośrednie przełożenie na czytanie i pisanie. Już we wczesnym wieku rodzice powinni być czujni, jeśli:

• W okresie melodii (do 1. roku życia) – dziecko nie gaworzy lub gaworzenie jest opóźnione, dziecko nie reaguje na dźwięki, nie kojarzy pierwszych dźwięków i słów z osobą lub rzeczą bądź pod koniec 1. roku życia nie wypowiada jeszcze pierwszych słów.

• W okresie wyrazu (między 1. a 2. rokiem życia) – mowa nie rozwija się, a dziecko pozostaje na etapie gaworzenia, w słowniku dziecka nie pojawiają się nowe wyrazy, a ono samo nie jest szczególnie zainteresowane otoczeniem, nie reaguje na bodźce dźwiękowe i ma opóźniony rozwój ruchowy.

• W okresie zdania (między 2. a 3. rokiem życia) – dziecko wypowiada tylko proste słowa, występują opóźniony rozwój mowy, brak reakcji na imię, nierozumienie komunikatów i poleceń oraz problem z budowaniem zdań.

Dzieci z zaburzonym słuchem fonematycznym słyszą prawidłowo, jednak nie potrafią dokonywać syntezy i analizy słuchowej. Zaburzenia te nie są więc tym samym co niedosłuch.

Jak ćwiczyć percepcję słuchową

Sposobów ćwiczenia percepcji słuchowej jest wiele. Trzeba jednak pamiętać o zasadzie stopniowania trudności, czyli rozpoczynania od zagadnień prostszych i stopniowego przechodzenia do trudniejszych:

• Zabawa w głuchy telefon;

• Wymyślanie słowa rozpoczynającego się literą lub sylabą, na którą zakończył się poprzednio podany wyraz;

• Co usłyszałeś? – słuchanie dźwięków instrumentów muzycznych, nagrań odgłosów, na przykład zwierząt czy nawet dźwięków dochodzących zza okna lub z kuchni (można to robić przy zamkniętych oczach);

• Określanie kierunku, z którego dochodzi dźwięk;

• Wystukiwanie rytmu lub wyklaskiwanie według podanego wzoru;

• Tworzenie ilustracji do przeczytanego na głos fragmentu tekstu lub wiersza;

• Dopasowywanie podpisów do obrazków;

• Układanie nowych wyrazów z wyrazów podanych słownie;

• Kończenie rozpoczętych wyrazów lub zdań;

• Liczenie słów w zdaniu;

• Dokonywanie podziału zdania na wyrazy i wyrazu na sylaby;

• Różnicowanie znaczenia wyrazów podobnie brzmiących;

• Wyodrębnianie głosek w wygłosie, w śródgłosie i nagłosie (co słyszysz na początku / na końcu wyrazu „domek”?);

• Wymyślanie wyrazów na daną głoskę;

• Tworzenie rymów do wyrazów.

Do powyższych ćwiczeń dobrze jest sięgać w czasie codziennych aktywności, w możliwie najbardziej naturalny sposób. W przypadku zabaw słownych opartych na analizie i syntezie słuchowej warto rozpocząć od wyrazów krótkich.