Rodzice, chcąc podzielić się ze światem swoim dzieckiem, często publikują zdjęcia, filmy i komentarze o nim w sieci. Wyrażają też zgodę na rozpowszechnianie wizerunku szkołom, do których dziecko uczęszcza.

Według raportu „Digital Poland 2024” z mediów społecznościowych korzysta już ok. 63 proc. globalnej populacji. W Polsce na początku 2024 r. było prawie 28 mln aktywnych użytkowników mediów społecznościowych. Placówki oświatowe, przedszkola, szkoły podstawowe i ponadpodstawowe – poza własnymi stronami internetowymi – zaczęły otwierać profile w mediach społecznościowych. Znajdują się tam zdjęcia czy nagarnia ze szkolnych przedstawień, wigilii, dyskotek i konkursów. Chociaż materiały te sprawiają radość, warto zastanowić się nad zasadnością takich publikacji i zadać sobie pytanie: czy rzeczywiście wszystkie powinny trafiać do sieci? Aby poruszyć to istotne zagadnienie, Biuro Rzeczniczki Praw Dziecka rozpoczęło ogólnopolską kampanię „Więcej szacunku dla młodego wizerunku”, której celem jest podkreślenie fundamentalnego znaczenia ochrony wizerunku młodych osób w internecie – w trosce o ich bezpieczeństwo, prywatność oraz działania w duchu poszanowania ich praw.

Z szacunkiem dla młodego wizerunku

Wizerunek, jako dane osobowe, podlega prawnej ochronie. Wizerunek w sieci jest pojęciem szerszym i składają się na niego nie tylko zdjęcia i filmy, ale również komentarze, polubienia, opinie oraz udostępnienia. To wszystko tworzy cyfrowy ślad, z którego można dowiedzieć się wiele o nas i naszym życiu. Czego konkretnie? Choćby: gdzie jeździmy na wakacje lub do jakiej szkoły chodzi nasze dziecko.

Nierozważne publikowanie informacji w sieci wiąże się z wieloma konsekwencjami. Raz opublikowane zdjęcie może się w szybkim tempie rozprzestrzeniać, być powielane przez niezliczone grono osób. Według polskiego prawa, za wizerunek dziecka odpowiadają rodzice lub jego prawni opiekunowie. Dlatego fakt, że zarządzają nie swoim wizerunkiem powinien być przesłanką do tego, by robili to w imieniu dzieci niezwykle rozważnie oraz uwzględniając zdanie i opinie samego dziecka.

Duża radość – duża odpowiedzialność

Udostępnienie wizerunku dziecka w sieci może mieć poważne konsekwencje: od naruszenia dóbr osobistych, cyberprzemocy, hejtu, przez kradzież tożsamości, przerobienie zdjęć/nagrań przez sztuczną inteligencję, po ich bezprawne wykorzystanie w celach przestępczych. Zmienione, kolejne kopie zdjęć/nagrań trudno namierzyć, a co za tym idzie - usunąć. Ponadto tracimy wszelką kontrolę nad treścią publikowaną w sieci. Zdjęcie bądź nagranie może zostać pobrane, zmodyfikowane, a następnie wykorzystane w celach, na które nie mamy wpływu. Identyczne ryzyko wiąże się ze zdjęciami czy nagraniami publikowanymi przez szkoły, placówki edukacyjne czy inne instytucje pracujące z młodymi.

Wizerunek w szkole, na zajęciach, basenie…

Nad zasadnością publikacji zdjęć warto się też zastanowić w szkołach, przedszkolach, świetlicach czy innych placówkach, do których uczęszczają dzieci.

Należy zwrócić uwagę na to, że zgody na wykorzystanie wizerunku są często ogólne i nie precyzują, jakie zdjęcia i z których wydarzeń zostaną opublikowane na stronach szkoły czy w jej social mediach.

Ponadto zgoda dotyczy publikowania zdjęć tylko na stronach szkoły. Tymczasem bywa, że pojawiają się one na profilach instytucji czy firm (w tym komercyjnych), które odwiedziły szkołę, ale zgody na publikację zdjęć nie posiadają.

Szkoła, mając zgodę rodzica, może opublikować tylko wizerunek dziecka. Oznacza to, że zdjęcie nie powinno być podpisane. Placówka nie może też publikować zdjęć uczniów z dyplomem lub świadectwem, na których często, oprócz imienia i nazwiska, znajdują się też inne dane (np. nazwa szkoły, klasa).

Pamiętajmy, że wyrażenie zgody na wykorzystanie wizerunku nie jest obowiązkowe. Nie może być też warunkiem uczestnictwa dziecka w konkursie, zajęciach czy obozie. Instytucja musi zapewnić rodzicom lub opiekunom prawnym zarówno możliwość wyrażenia zgody, jak i odmowy na wykorzystanie wizerunku dziecka.

Publikuj z szacunkiem

Przed publikacją zdjęcia lub nagrania z wizerunkiem dziecka:

1. Zapytaj dziecko, czy się na to zgadza? Wizerunek dziecka to jego dobro osobiste.
   
   
2. Zastanów się, czy naprawdę musisz zdjęcie dziecka opublikować? Jaki cel spełnia takie działanie?
   
   
3. Czy może jest inna forma publikacji, np. zamknięta rodzinna grupa, która umożliwi Ci podzielenie się zdjęciem, ale nie da dostępu do niego osobom niepowołanym?
   
   
4. Czy to zdjęcie może sprawić potencjalne problemy dziecku w przyszłości, np. podczas rekrutacji do pracy?
   
   
5. Czy zdjęcie nie przedstawia dziecka w ośmieszającej je sytuacji? Czy chciałabyś/chciałbyś, aby tego typu Twoje zdjęcia trafiały do internetu?
   
   
6. Jeśli uznasz, że chcesz zdjęcie opublikować, czy musi ono przedstawiać wizerunek dziecka umożliwiający jego rozpoznanie?

Przed publikacją wizerunku dziecka, zapytaj je o zdanie. Rozmowa to podstawa. Gdy pytamy dziecko o zdanie i włączamy je w proces podejmowania decyzji, wzmacniamy tym samym jego poczucie sprawczości oraz podmiotowości. Pokazujemy, że jego zdanie jest bardzo ważne.

Trzeba wytłumaczyć dziecku ryzyko związane z nierozważnym publikowaniem wizerunku, dostosowując informacje do jego wieku. Najlepiej skupić się na prawidłowych wzorcach udostępniania wizerunku w sieci. To lepsze niż straszenie. Warto też poruszyć kwestie robienia i publikowania zdjęć czy nagrań rówieśników.

W przypadku starszych dzieci można wspólnie porozmawiać o ustawieniach prywatności w social mediach, sprawdzić krąg osób z dostępem do publikowanych treści. Dobrze jest razem zastanowić się nad tym, jakich zdjęć lepiej w ogóle nie publikować.

W rozmowie warto zaznaczyć, że nie tylko materiały wizualne mogą zostać wykorzystane ze szkodą dla młodych osób. To samo dotyczy danych osobowych jak numer PESEL, miejsce zamieszkania, numer telefonu. Ponadto dzieci i młodzież powinni wiedzieć, jakie zagrożenia mogą ich spotkać w sieci, aby umieli zareagować, poinformować o tym dorosłych, poprosić o pomoc. 

Gdzie szukać pomocy, gdy ktoś łamie prawo dziecka do prywatności w sieci?

• Dziecięcy Telefon Zaufania Rzeczniczki Praw Dziecka: 800 12 12 12 oraz czat: czat.brpd.gov.pl 
  
  
• Telefon zaufania dla dzieci i młodzieży: 116 111 oraz czat: 116111.pl/czatuj
  
  
• Telefon dla rodziców i nauczycieli Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę: 800 100 100
  
  
• Zgłaszanie nielegalnych treści w internecie: www.dyzurnet.pl

Na stronie Biura Rzeczniczki Praw Dziecka (brpd.gov.pl) znajduje się zestaw materiałów edukacyjnych, w tym scenariusze lekcji, artykuły skierowane do nauczycieli oraz rodziców, a także infografiki, które rozwijają tematykę ochrony wizerunku.