Poczucie skuteczności u dziecka jest wewnętrznym przekonaniem o tym, że wie, umie, potrafi. Przejawia się w pewności, że stawianie i realizowanie celów jest możliwe do osiągnięcia, a własną aktywnością ma się wpływ na otoczenie. Sprawczość jest w rozwoju dziecka niezmiernie ważna, ponieważ pozwala budować samoocenę i odporność na różne sytuacje i trudności. Aby zdolność ta rozwijała się prawidłowo, dziecko musi doświadczać interakcji i współpracy z innymi. Jeśli rodzic ogranicza i blokuje samodzielność czy podejmowanie przez nie inicjatywy, trudno jest oczekiwać, że będzie odważne w działaniu.

Dlaczego poczucie skuteczności jest ważne

Sprawstwo pozwala pozytywnie oceniać własne umiejętności i wartości oraz z poczuciem wolności dokonywać wyborów. Poczucie skuteczności jest ważne i potrzebne w wielu obszarach życia, ponieważ wzmacnia dziecko w codziennym funkcjonowaniu, m.in. w zakresie

• Samooceny i poczucia własnej wartości – dziecko, widząc, że potrafi i że mu się udaje, nabiera wiary i zaufania do posiadanych możliwości;

• Motywacji do uczenia się – przekonanie o zdolności do osiągania sukcesów staje się siłą napędową do uczenia się, działania i podejmowania wyzwań;

• Radzenia sobie z trudnymi sytuacjami, frustracjami;

• Rozwoju społecznego – poczucie sprawstwa sprawia, że dziecko nabiera pewności w relacjach z innymi.

Przekonanie o własnej skuteczności tworzy również bazę do podejmowania decyzji i mierzenia się z wynikającymi z nich konsekwencjami, ucząc samodzielności i odpowiedzialności.

Czas na budowanie poczucia skuteczności

W wielu rodzinach budowanie poczucia sprawstwa jest ograniczane. Często wynika to z obawy, że dziecko będzie chciało coraz więcej decydować o sobie, że stanie się zbyt pewne siebie lub zbuntowane. Tymczasem już w wieku przedszkolnym, a nawet trochę wcześniej, pojawia się potrzeba działania i podejmowania wyborów. Wiek szkolny natomiast jest świetnym momentem na dalsze rozwijanie u dziecka przeświadczenia, że jego opinia i zdanie są bardzo ważne. W rozwijaniu sprawstwa u dzieci kluczową rolę odgrywają rodzice (niestety, równie mocno potrafią je ograniczać). Ich zadaniem jest takie pokierowanie w początkowych etapach rozwoju procesem uczenia się, by jego rezultatem było właśnie poczucie skuteczności. Poznawanie i badanie otoczenia w dzieciństwie przyczynia się do zdolności mierzenia się z działaniami oraz ich efektami. Dziecko doświadcza, że może mieć wpływ i że podejmowanie inicjatywy przynoszą jakiś wynik. Ważne jest więc, aby już od najmłodszych lat rodzice:

• Jak najwięcej angażowali dziecko w wykonywanie codziennych czynności, choćby drobnych, absolutnie przy tym nie wyręczając dziecka, lecz stopniowo je wspierając i wzmacniając w nim samodzielność;

• Często doceniali wysiłek dziecka wkładany w realizację zadań, nawet jeśli efekty nie są zbyt zadowalające;

• Nie odpuszczali, wymagali i oczekiwali od dziecka, ale na miarę jego możliwości, dostosowując stopień trudności do wieku dziecka;

• Już bardzo małemu dziecku pozwalali decydować samodzielnie lub z dorosłym w sprawach go dotyczących, choćby w kwestii wyboru koszulki czy posiłku;

• Okazywali autentyczne zainteresowanie zdaniem dziecka, dopytywali o nie;

• Motywowali do samodzielnej pracy.

Poprzez takie działania będziemy stwarzać dziecku przestrzeń do podejmowania różnych działań, pokazując tym samym, że ma możliwość wpływania na swoje życie. Ważnym doświadczeniem dziecka już w wieku szkolnym jest możliwość współdecydowania o sprawach go dotyczących, zgodnie z własnymi uczuciami, potrzebami, przekonaniami, wyrażania opinii, a także ponoszenia współodpowiedzialności w podejmowanych wyborach i działaniach. Poczucie skuteczności u dzieci jest również efektem wzajemnego szacunku w rodzinie, komunikacji oraz świadomości własnego potencjału rozwojowego.

Jak kształtować poczucie skuteczności u dziecka

Kształtowanie poczucia sprawstwa u dzieci jest procesem wymagającym czasu i konfrontacji z różnymi sytuacjami. Ważne zadanie pełnią rodzice, którzy od najmłodszych lat mogą tak pokierować tym procesem, by dziecko czuło, że w podejmowanych działaniach jest skuteczne. Dziecko potrzebuje wsparcia przede wszystkim w zakresie:

• Bezpiecznego, stabilnego otoczenia, ustalonych zasad i rutyn;

• Stwarzania sytuacji, w których będzie miało możliwość doświadczania sukcesów;

• Zachęcania do wypowiadania się na różne tematy, szanowania jego opinii;

• Odkrywania i wspierania mocnych stron, zainteresowań oraz obszarów, w których czuje się pewnie i odnosi sukces;

• Zgody bliskich na możliwość popełniania błędów i pomocy w wyciąganiu z nich wniosków;

• Wzmacniania chęci do podejmowania wyzwań, próbowania i realizacji nowych rzeczy oraz pokonywania ewentualnych trudności.

Budowanie poczucia sprawstwa u dziecka jest procesem wymagającym cierpliwości, czasu i doświadczania różnych sytuacji. Aby było to możliwe, potrzeba przede wszystkim przyzwolenia na samodzielność dziecka, na podejmowanie różnych działań i branie odpowiedzialności za nie. Rodzic wspierający nie blokuje dziecka, lecz zachęca do próbowania, pomaga w trudnych momentach i docenia włożony wysiłek.



Anna Chmielewska
Nauczyciel dyplomowany, pedagog, terapeuta pedagogiczny, surdopedagog, terapeuta ręki. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą, w tym z różnego typu zaburzeniami. Stosuje elementy Dialogu Motywującego i mediacji. Specjalizuje się w terapii pedagogicznej, technikach szybkiego zapamiętywania i uczenia się oraz w kinezjologii edukacyjnej.