Dzieciństwo to wyjątkowy czas, który nie jest jedynie etapem życia. Stanowi fundament, na którym budowane są poczucie własnej wartości, odporność psychiczna, zdolność do tworzenia relacji czy radzenia sobie z wyzwaniami. Dobre dzieciństwo daje dziecku moc, która pozostaje z nim na całe życie. Dlatego tak ważne jest, by wszyscy dorośli, w szczególności rodzice, opiekunowie i najbliżsi, ale nie tylko, tworzyli środowisko, w którym dzieci mogą bezpiecznie się rozwijać się, z poszanowaniem swoich praw.

Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę, działająca od ponad 35 lat, stara się uwrażliwiać na to jak ważne jest doświadczenie bezpiecznego, dobrego dzieciństwa. W swoich działaniach zwraca uwagę, że krzywdzenie dzieci nie ogranicza się wyłącznie do przemocy fizycznej. Zgodnie z definicją Davida Gila, krzywdzeniem jest „każde działanie lub bezczynność jednostki, instytucji lub społeczeństwa jako całości i każdy rezultat takiego działania lub bezczynności, który deprecjonuje równe prawa i swobody dzieci i/lub zakłóca ich optymalny rozwój”. Oznacza to, że zagrożeniem dla dziecka mogą być zarówno akty przemocy, jak i brak wsparcia, troski czy ochrony, ponieważ ranią nie tylko negatywne doświadczenia, ale też brak pozytywnych.

Opublikowana w 2023 roku przez Fundację Dajemy Dzieciom Siłę Diagnoza przemocy wobec dzieci w Polsce pokazuje, jak poważnym problemem pozostaje krzywdzenie dzieci. Aż 79% dzieci i nastolatków w Polsce przynajmniej raz w życiu doświadczyło przemocy lub zaniedbania, a ponad połowa badanych miała takie doświadczenia w ciągu roku poprzedzającego badanie. Wyniki te potwierdzają, że bezpieczeństwo dzieci jest obszarem, o które cały czas powinniśmy się troszczyć i dbać o jego zapewnienie.

Przemoc niejedno ma imię

Przemoc fizyczna jest stosunkowo łatwa do zauważenia. Światowa Organizacja Zdrowia definiuje ją jako każde działanie lub zaniechanie, które prowadzi do fizycznej krzywdy dziecka lub stwarza takie ryzyko. Może mieć charakter jednorazowy albo powtarzalny. Zaniechanie działania prowadzące do fizycznej krzywdy dziecka to sytuacja, w której jesteśmy świadkami przemocy fizycznej i nie reagujemy, aby ją zatrzymać.

Na jednorazowe akty przemocy często jesteśmy w stanie znaleźć usprawiedliwienie. Nie można zapominać jednak, że skutki przemocy fizycznej jednorazowej czy nie, nie kończą się na urazach ciała. Często pozostawiają także ślady w psychice dziecka: lęk, poczucie zagrożenia i brak zaufania do dorosłych.

Trudniejsza do rozpoznania bywa przemoc psychiczna. To przewlekła, szkodliwa relacja między dzieckiem a opiekunem, obejmująca zarówno działania, jak i zaniedbania. Może przyjmować formę odrzucania, upokarzania, obwiniania, emocjonalnej niedostępności czy ignorowania potrzeb dziecka.Dziecko słyszące regularnie, że „do niczego się nie nadaje”, doświadcza krzywdy równie realnej, jak to, które zostało uderzone.
Dzieci potrzebują nie tylko dachu nad głową i jedzenia. Potrzebują także akceptacji, uwagi, zainteresowania oraz bezpiecznej więzi z dorosłymi. To właśnie te doświadczenia budują ich poczucie sprawczości i wewnętrzną siłę.

Prawo do bezpieczeństwa

Jedną z najpoważniejszych form krzywdzenia jest wykorzystywanie seksualne. Według wspominanej wcześniej Światowej Organizacji Zdrowia jest to włączanie dziecka w aktywność seksualną, której nie rozumie, na którą nie może świadomie wyrazić zgody ani nie jest do niej rozwojowo przygotowane. Wykorzystywanie może obejmować zarówno zachowania z kontaktem fizycznym, jak i bez niego, np. prezentowanie treści pornograficznych, składanie propozycji seksualnych czy wykorzystywanie dziecka do tworzenia takich materiałów.

Badania FDDS pokazują, że 26% nastolatków doświadczyło wykorzystania seksualnego bez kontaktu fizycznego, a 8% z kontaktem fizycznym. To dane, które powinny skłaniać do rozmów z dziećmi o granicach, bezpieczeństwie i szukaniu pomocy. Badania pokazują, że wykorzystaniu seksualnemu można skutecznie przeciwdziałać ucząc dzieci, już w wieku przedszkolnym prostych zasad. Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę stworzyła program wzmacniania bezpieczeństwa dzieci – GADKI, z którego korzystać mogą rodzice i opiekunowie.

Gdy potrzeby pozostają niezauważone

Krzywdzeniem jest również zaniedbywanie. Jest to forma przemocy, której świadomość nie jest powszechna, bywa bagatelizowana. Zgodnie z definicją Marii Kolankiewicz jest to chroniczne lub powtarzające się niezaspokajanie podstawowych potrzeb fizycznych i psychicznych dziecka albo nierespektowanie jego praw. Najczęściej wiążemy ją z brakiem środków materialnych. Czasem jednak przejawia się brakiem zainteresowania tym, co dziecko przeżywa, niewysłuchiwaniem jego problemów czy pozostawianiem go samego z trudnymi emocjami.

Dziecko rozwija się najlepiej wtedy, gdy czuje, że jest ważne, kochane i zauważane. Nasza uwaga, wspólny czas, rozmowa i zainteresowanie codziennymi sprawami dziecka są jednymi z najskuteczniejszych czynników chroniących przed negatywnymi skutkami trudnych doświadczeń.

Moc, która zostaje na całe życie

Dobre dzieciństwo nie oznacza życia bez porażek i trudności. Oznacza codzienną obecność wspierających dorosłych, którzy pomagają dziecku je pokonywać. We wspomnianych już badaniach FDDS dzieci najczęściej wskazywały matkę, ojca, rodzeństwo oraz rówieśników jako osoby, od których otrzymują wsparcie w trudnych sytuacjach, co bardzo cieszy. Jednocześnie część młodych ludzi przyznała, że nie ma nikogo, do kogo mogłaby zwrócić się o pomoc.

Każdy dorosły może być dla dziecka źródłem siły. Wysłuchując, okazując szacunek, stawiając bezpieczne granice i reagując na sygnały krzywdzenia, budujemy świat, w którym dzieci mają szansę wzrastać w poczuciu bezpieczeństwa. A dziecko, które doświadcza bezpieczeństwa, akceptacji i troski, zyskuje coś bezcennego: przekonanie, że jest ważne i że poradzi sobie z wyzwaniami, jakie przyniesie życie.

Bo dobre dzieciństwo naprawdę daje dziecku moc. Właśnie dlatego 5 października już po raz trzeci wystartuje trwająca kilka tygodni kampania Dzieciństwo bez Przemocy, w ramach której organizowane są między innymi bezpłatne webinary dla dorosłych, na które można zapisać się na stronie kampanii: https://dziecinstwobezprzemocy.pl/.





Katarzyna Smolińska
Menedżerka działu edukacji Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę. Socjolożka. Absolwentka Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych UW, SWPS oraz studiów podyplomowych z Pomocy Humanitarnej na Uniwersytecie Warszawskim (2023). Autorka i współautorka scenariuszy i modułów szkoleniowych. Trenerka. Szkoli profesjonalistów i profesjonalistki z obszaru standardów ochrony małoletnich oraz współprowadzi lekcje online dla dzieci z zakresu profilaktyki krzywdzenia.