Określenie „rezyliencja” oznaczające odporność psychiczną  pochodzi od łacińskiego słowa resilire – „odbijać się”. Dotyczy zdolności pomagającej w radzeniu sobie ze stresem, przystosowywaniu się do zmian, przezwyciężaniu trudności, a nawet w czerpaniu z nich siły. Odporność psychiczna umożliwia  nie tylko przetrwać w szkole, ale również rozwijać się. Jest więc zasobem silnie wzmacniającym, dlatego warto dołożyć starań, by ją zbudować.

Co to jest rezyliencja

Rezyliencja jest umiejętnością radzenia sobie z problemami oraz odbudowywania sił po doświadczeniu trudnych sytuacji. „Określa ona odporność na stres. Pojęcie to pochodzi z fizyki. Obrazowo można je objaśnić na przykładzie dwóch jednakowych piłek upuszczonych z tej samej wysokości: jedna klapie, a druga podskoczy wysoko. Przekładając to na życie: pierwsza piłka to człowiek, który słabo radzi sobie ze stresem, a druga piłka to osoba, która ma na stres dobre sposoby. A nawet jeśli nie ma, to znajdzie – doczyta, sprawdzi, przetestuje, dowie się” [Woydyłło 2025]. Uczeń o wysoce rozwiniętej rezyliencji podchodzi do trudności w sposób zadaniowy, proaktywny. Ma wypracowane silne poczucie sprawstwa i skuteczności, przez co osiąga pozytywne zmiany. Jest uczniem zaangażowanym, nawiązuje i podtrzymuje relacje z innymi, chętnie udzielając wsparcia oraz samemu je otrzymując. Jego kompetencje emocjonalne są rozwinięte na wysokim poziomie. Do wyzwań podchodzi z akceptacją, nie poddając się, lecz starając się im sprostać, koncentrując się na zadaniu. Taki uczeń ma wysoką samoocenę i zna swoją wartość.

Dlaczego rezyliencja jest w szkole ważna

Zdolność, jaką jest rezyliencja, pomaga w poradzeniu sobie z rolą ucznia bądź nauczyciela, co  w czasach, gdy problemy emocjonalne, zaburzenia lękowe i depresja, dotyczą coraz większej liczby osób, staje się szczególnie ważne. Taka odporność przekłada się między innymi na:

• Radzenie sobie ze wszystkim, z czym wiąże się edukacja, w tym ze szkolnym stresem czy z presją wymagań i wyników;
• Dostosowywanie się do różnych zmian, zarówno w obszarze edukacji, jak również życia osobistego;
• Przezwyciężanie porażek, dopuszczanie ewentualnych błędów oraz ich naprawianie;
• Wzmacnianie samooceny, budowanie pewności siebie i poczucia własnej wartości.

Rozwinięta rezyliencja stwarza warunki do osiągania zadowalających wyników we wszystkich obszarach edukacji. „W kontekście edukacyjnym (…) jest ujmowana jako zwiększone prawdopodobieństwo sukcesu w nauce, mimo doświadczania przeciwności spowodowanych przez wrodzone cechy jednostki, warunki życiowe czy doświadczenia” [Smulczyk 2016]. Każdy nauczyciel może pomóc uczniom w budowaniu ich wewnętrznej odporności, pamiętając również o potrzebie rozwijania i wzmacniania własnej rezyliencji.

Rezyliencja w zawodzie nauczyciela

Nauczyciele w swojej pracy zawodowej mierzą się z wieloma wyzwaniami, przez co szczególnie potrzebują zbudowanej odporności psychicznej. Są odpowiedzialni nie tylko za własne działania, ale również za młodego człowieka. Muszą być biegli w tym, co robią, zachowując otwartość na wspieranie rozwoju uczniów i przekazywanie wiedzy tak, by została przyswojona przez dzieci i młodzież o różnych możliwościach psychofizycznych i potrzebach. Ciągłe wymagania, zmiany w programach nauczania oraz rosnące oczekiwania społeczne i rodzicielskie sprawiają, że troska o rezyliencję u nauczycieli staje się konieczna. Aby wzmocnić się w walce ze stresem, pracownicy szkoły potrzebują budowania i podtrzymywania relacji, nabywania technik radzenia sobie ze stresem, warsztatów i szkoleń zwiększających zasoby własne oraz troski o zdrowie fizyczne i psychiczne.

Rozwijanie rezyliencji u uczniów

Rozwijanie i wzmacnianie rezyliencji u uczniów wymaga sporej świadomości osób dorosłych, zaangażowania nie tylko w proces dydaktyczny, ale również we wspieranie rozwoju młodych ludzi. Nauczyciel może zrobić naprawdę wiele, żeby jego uczniowie stawali się coraz bardziej odporni:

• Budowanie życzliwej atmosfery i bezpiecznej przestrzeni do wyrażania emocji i możliwości popełniania błędów. Ważne, aby nie mówić do ucznia w sposób oceniający, a bardziej skupić się na zachęcaniu do działania. Dużo złego wprowadzają również straszenie i zawstydzanie.
• Uczenie i pokazywanie strategii radzenia sobie w sytuacjach stresujących. Byłoby świetnie, gdyby w szkole znalazło się miejsce na ćwiczenia koncentracji, oddechowe czy na praktykę szybkiego wyciszania się.
• Wspieranie w zarządzaniu emocjami oraz kształtowanie odporności na frustrację i porażki. Uczniowie bardzo potrzebują dobrego słowa i tłumaczenia w chwilach zwątpienia, że w drodze do sukcesu często popełniamy błędy, musimy podejmować wielokrotne próby, a sama porażka nie jest końcem świata, a okazją do zdobycia doświadczenia i nauki.
• Wzmacnianie dziecięcej samodzielności i sprawczości. Uczniowie naprawdę potrafią zaangażować się całym sobą, jednak trzeba im to umożliwić, zasugerować realizację projektów czy pozwolić na samodzielny wybór metody działania.
• Praca nad negatywnym myśleniem. Potrzeba czujności i dużej uważności osób dorosłych, by przekierowywać negatywne myśli dzieci na bardziej pozytywne i budujące (zamiast „Nie mam szans, nie nadaję się” – „To duże wyzwanie dla mnie, ale spróbuję”).
• Pomoc w budowaniu i podtrzymywaniu relacji społecznych. Świetnie sprawdzą się ćwiczenia pozytywnej komunikacji, współpracy i pomagania innym.

Rezyliencja nie jest cechą daną raz na zawsze, którą mamy albo nie. Jest ona umiejętnością podlegającą rozwojowi, więc nabyć może ją każdy, zarówno uczniowie, nauczyciele, jak i każda osoba niezwiązana z oświatą.



Źródła:

• Woydyłło E. (2025), „Szczęścia można się nauczyć”, wyd. Zwierciadło.
• Smulczyk M. (2016), „Resilience a edukacja. Rola fenomenu skutecznej adaptacji w osiągnięciach szkolnych”,
• https://forumoswiatowe.pl/index.php/czasopismo/article/view/438

Anna Chmielewska
Nauczyciel dyplomowany, pedagog, terapeuta pedagogiczny, surdopedagog, terapeuta ręki. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą, w tym z różnego typu zaburzeniami. Stosuje elementy Dialogu Motywującego i mediacji. Specjalizuje się w terapii pedagogicznej, technikach szybkiego zapamiętywania i uczenia się oraz w kinezjologii edukacyjnej