Pierwsze symptomy ADHD (zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi) można zaobserwować już u dzieci między szóstym a dziewiątym rokiem życia. W tym też okresie zespół ten jest najczęściej diagnozowany. Okazuje się, że może też być rozpoznawany u dorosłych, zwłaszcza jeśli nikt w ich dzieciństwie nie pomyślał,  że obserwowane zachowania i trudności nie wynikają z lenistwa, a są objawami ADHD. Często do psychologa zgłaszają się dorośli, którzy w dzieciństwie zostali źle zdiagnozowali. Warto więc sprawdzić, czy ADHD nie dotyczy również Ciebie.

Rodzice zwykle decydują się na własną diagnozę w obszarze ADHD, po tym jak został on zdiagnozowany u ich dziecka. Ponieważ jedną z przyczyn tego zespołu jest aspekt genetyczny, rodzice zaczynają go u siebie podejrzewać, gdy przypominają sobie, że w dzieciństwie mieli trudności podobne do tych, z jakimi boryka się ich dziecko. Ponadto w dalszym ciągu dzieci z ADHD nie otrzymują rzetelnej diagnozy, za to są karane za objawy. Często też otrzymują etykietkę leniwych, krnąbrnych, niegrzecznych, nieposłusznych, pyskatych, nadpobudliwych, a potem idą z tym przez życie bez odpowiedniego wsparcia. Dziś wiemy, że z ADHD się nie wyrasta. Jeśli objawy, takie jak:

• nadmierna ruchliwość lub brak koordynacji ruchowej,
• problemy z koncentracją i uwagą,
• niepokój i nadmiar energii,
• częste zapominanie i gubienie rzecz,
• nadmierna impulsywność, czyli szybka reakcja bez zastanowienia się, bez refleksji,
• trudności w planowaniu organizacji czasu,

towarzyszyły ci w dzieciństwie i nadal je odczuwasz, choć może w łagodniejszej formie, rozważ diagnozę pod tym kątem.

ADHD u dorosłych – objawy

ADHD u dorosłych może wyglądać nieco inaczej niż u dzieci.  W dorosłości jednym z głównych objawów jest brak uwagi, w dzieciństwie zaś – nadruchliwość i impulsywność, szczególnie u chłopców. Jednak trzy osiowe symptomy są takie same, choć mogą mieć różne nasilenie. Należą do nich: 1. Trudności w koncentracji na jednej rzeczy. Mózg osoby z ADHD jest pozbawiony naturalnej selekcji dochodzących do niego bodźców. Wszystko widzi i słyszy, dlatego trudno jej oddzielić bodźce istotne od nieistotnych. Ponadto brak uwagi objawia się również w:

• gubieniu różnych przedmiotów, zapominaniu, gdzie zostały zostawione, trudności w ich odnalezieniu;
• problemy z organizacją i planowaniem;
• trudności w słuchaniu innych, częste przerywanie innym wypowiedzi, na przykład podczas dyskusji, przysłowiowe wchodzenie w zdanie.

2. Nadruchliwość – w dorosłości raczej przejawia się ona w napięciu, niepokoju fizycznym bądź psychicznym. Objawy to:

• trudność w usiedzeniu na jednym miejscu – dorosły już raczej nie wstaje i nie rusza się przez cały czas, ale na przykład zmienia pozycję, kręci się wierci, rusza nogami, cały czas dotyka włosów, manipuluje fragmentem ubrania, np. bawi się zegarkiem paskiem biżuterią;
• niepokój i napięcie skutkują trudnościami z odpoczywaniem, relaksem, odprężeniem się.

3. Impulsywność, która przejawia się w:

• szybkim działaniu bez zastanowienia, na zasadzie bodziec-reakcja;
• szybkim podejmowaniu decyzji, często bez pomyślenia o konsekwencjach, co skutkuje ryzykownymi  zachowaniami;
• trudności w kontrolowaniu emocji – niekontrolowane wybuchy złości, ale i radości;
• niecierpliwość i pochopne działanie, np. nagła zmiana pracy, zerwanie związku, impulsywne wydawanie pieniędzy;
• prowokowanie sytuacji, które zapewniają intensywne doznania, np. uprawianie ekstremalnych, wręcz niebezpiecznych sportów.

Osoby dorosłe z ADHD bardzo szybko się nudzą i dlatego szukają ciągłych zmian i nowości. To z kolei wywołuje różne kłopoty, np.:

• niekończenie rozpoczętych zadań, porzucanie ich, a następnie rozpoczynanie nowych, w tym momencie atrakcyjniejszych;
• kłopoty z zaplanowaniem i organizacją określonych czynności, zwłaszcza wieloetapowych, zrobienie czegoś w określonej kolejności to nie lada wyczyn;
• kłopoty z systematycznością;
• unikanie tzw. nudnych czynności, do których zaliczają się np. sprzątanie, robienie zakupów, płacenie rachunków itp.

Niezwykle utrudniającym życie aspektem ADHD jest brak poczucia upływu czasu. Osoby z nadpobudliwością nie są w stanie określić, ile będą potrzebowały czasu na wykonanie danej czynności. Jak pisze Kristin Zeer, dorosłe osoby z ADHD dzielą czas na „teraz” i „nie teraz”. Trudność z przewidywaniem, ile czasu potrzebuję np. na zrobienie zakupów. Załóżmy, że takie zakupy zajmują około godziny. Osoba z ADHD, mając do dyspozycji 30 minut, stwierdza, że jest jeszcze dużo czasu, więc zaczyna zajmować się czymś innym, przekonana, że na pewno ze wszystkim zdąży. Kiedy już zaczyna zajmować się czymś innym, np. czytać pasjonującą książkę, dochodzi u niej do tzw. „hiperskupienia”. Skutkuje ono tym, że traci poczucie czasu i zapomina nie tylko o  zakupach, ale i o wszystkim innym, np. o odebraniu dziecka z przedszkola, ugotowaniu obiadu itp. Nie trzeba dodawać, jakie skutki wywołuje to w relacjach z najbliższymi.

Hiperskupienie – mocna strona ADHD

Hiperskupienie polega na tym, że osoba z ADHD nie jest w stanie przekierować uwagi na inne sprawy, kiedy jest czymś pochłonięta. Nie ma poczucia, że czas płynie. Bez trudu potrafi pracować nawet dwanaście godzin, nie odczuwając za bardzo głodu, pragnienia czy potrzeb fizjologicznych, o zmęczeniu nie wspominając. Warunek jest jeden: hiperskupienie wymaga ciekawego, pasjonującego zadania,  a ocena w tej kwestii jest mocno subiektywna.

Inne supermoce ADHD

Czytając biografię Thomasa Edisona, Wolfganga Amadeusza Mozarta czy Leonarda da Vinci, można odnieść wrażenie, że łączy ich między innymi ADHD. Ich wspólnymi cechami są kreatywność, pomysłowość, innowacyjność, bogata wyobraźnia – czyli supermoce ADHD. Osoby z ADHD zwykłe mają w głowie mnóstwo pomysłów, z których część usprawnia nam życie, np. sklepy internetowe czy telefony komórkowe. Ponadto takie osoby są zdolne do myślenia lateralnego. Jest to innowacyjny sposób rozwiązania problemów czy wymyślania nieoczekiwanego zakończenia, które nie jest dostępne mózgowi bez ADHD.

Jak inaczej spojrzeć na ADHD?

Zachęcam, aby popatrzeć na ADHD nie jak na zaburzenie (choć cały czas takie nazewnictwo jest stosowane w diagnozie), ale jak na inny sposób funkcjonowania mózgu. Dlatego bliższy jest mi termin „neuroróżnorodność”, który oznacza inną budowę i funkcjonowanie układu nerwowego. Inną, czyli ani lepszą, ani gorszą. Jak można inaczej postrzegać objawy ADHD?

• Roztargnienie można traktować jako ciekawość.
• Zapominanie może być widzeniem kontekstów niedostrzeganych przez innych.
• Nadpobudliwość może stanowić oznakę dużej energii.
• Spóźnialstwo można czytać jako optymistyczne podejście do czasu.
• Upartość może wskazywać na konsekwencję w działaniu.

ADHD jest niestety obciążone nie tylko licznymi uprzedzeniami, ale i niepochlebnymi stereotypami. Często też poddaje się w wątpliwość jego istnienie, choć pierwsze medyczne opisy pochodzą z lat 80. XIX wieku. Nie jest to więc wybryk współczesności. Wówczas pisano o tak zwanych „nerwowych dzieciach”. Dziś piszemy o neuroróżnorodności. Dlatego zachęcam, żeby już przestać kojarzyć ADHD z małymi chłopcami, którzy się wiercą, są rozkojarzeni i nie potrafią usiedzieć na miejscu.

Tamara Rosier, dorosła osoba z ADHD, mówi, że codziennie wpływa ono na jej funkcjonowanie. Z trudem przychodzi jej zapamiętywanie różnych spraw. Ma kłopot, żeby skupić uwagę podczas spotkań towarzyskich czy w pracy. Słuchanie wskazówek i doprowadzanie zadań do końca to istna męka. Ciągle też szuka różnych przedmiotów i choć ma je pod nosem, zastanawia się, gdzie mogą być.

Jeśli ktoś popatrzy na nią z zewnątrz, nie wiedząc, że są to objawy ADHD, pomyśli sobie,  że jest rozkojarzona, nieodpowiedzialna, że nie można powierzyć jej poważnych zadań. Niektórzy nazwą ją nawet głupią, ponieważ objawy ADHD często są błędnie interpretowane jako cechy charakteru, a nie wynik odmienności neurologicznej. Czy widzisz w Tamarze siebie?





Źródła:

• Tamara Rosier, „ADHD – twój mózg jest ok”, Wydawnictwo Znak,  Kraków 2024.
• Kristin Leer, „ADHD – mózg łowcy i inne supermoce”, Wydawnictwo Znak, Kraków 2022.

Marzena Jasińska
Trener, dyplomowany coach, doradca rodzinny. Od lat wspiera rodziców w konsultacjach indywidualnych oraz warsztatach psychoedukacyjnych. Swoją pracę opiera na filozofii Jespera Juula, założeniach Rodzicielstwa Bliskości oraz Porozumienia Bez Przemocy. Specjalizuje się w zakresie neurodydaktyki oraz uczenia się uczniów. Ekspert rozwoju osobistego, komunikacji, negocjacji. W swojej pracy zajmuje się także tematyką mediacji szkolnych, procesów grupowych, zarządzania zmianą w organizacji i zarządzania zespołem. Prywatnie mama dwóch dorosłych synów.