Szkoła to przestrzeń, w której dochodzi do wielu sytuacji generujących silne emocje i stres. Samoregulacja daje możliwość nie tylko poradzenia sobie w trudnej sytuacji, ale przede wszystkim chroni przed działaniem długotrwałego stresu, pozwala bardziej świadomie ćwiczyć kompetencje osobiste, a ponadto powoduje, że szkoła staje się miejscem bardziej przyjaznym dla dziecka i nastolatka.

Stres a stresor 

Stres to zmiana neurologiczna i fizjologiczna zachodząca w ciele w reakcji na zagrożenie, której celem jest zwiększenie szans na przetrwanie. Mózg, odczytując bodziec (stresor) jako zagrażający człowiekowi, uruchamia proces produkcji hormonów stresu (adrenalina, noradrenalina, kortyzol), które zwiększają możliwości podejmowania czynności zmniejszających lub likwidujących ryzyko: ucieczka, walka lub stan zamrożenia. Stresorem może być wszystko to, co rejestrujemy zmysłami, lub pojawia się w naszych myślach czy wyobrażeniach. Poradzenie sobie ze stresorem – „napisałem kartkówkę” – nie wystarcza do wyłączenia hormonów stresu, mózg nadal pracuje, analizując kolejne bodźce, więc także uruchamia kolejne procesy stresowe. Żeby przejść cykl procesu do końca, potrzeba działań, które angażują ciało: oderwanie się od stresora, ruch, głębokie oddechy, medytacja itd. W szkole nie zawsze jest miejsce i czas, aby podjąć działania wyciszające stres, zwykle poradzenie sobie ze stresorem kończy aktywność. Jak to zmienić?

Wspólnie w radzie pedagogicznej przemyśleć, jaką przestrzeń sprzyjającą samoregulacji proponujemy uczniom. Czasem drobne zmiany w przestrzeni, metodach i organizacji pracy szkoły pozytywnie wpływają na wszystkich uczniów. Ale najpierw przyglądnijmy się zachowaniom, które często traktowane są jako trudne i szkoła stosuje różnego rodzaju kary czy konsekwencje, a tak naprawdę wynikają one ze stresu. 

To nie sam stres jest niebezpieczny dla człowieka, ale to, jak na niego reagujemy

Stres jest naturalną reakcją organizmu w sytuacji, gdy potrzebna jest mobilizacja do działania. Jednak jeśli osoba nie podejmuje żadnych działań zaradczych, może spowodować wiele komplikacji zarówno w zachowaniu, zarządzaniu emocjami, jak i zdrowotnych.

Trudne zachowania uczniów wywołane stresem:

• Niepokój, niepewność, obawa przed oceną;
• Odmowa pracy, unikanie, wycofanie, gadatliwość, kłamstwa;
• Krzyk, atak paniki, histerii, płacz, drżenie, agresja słowna lub fizyczna, histeryczny śmiech;
• Nadmierna drażliwość, wybuchy gniewu lub złości.

Ponadto pojawiają się kłopoty zdrowotne: bóle brzucha, głowy, ogólne rozbicie, kłopoty ze snem, z jedzeniem, z koncentracją i logicznym myśleniem. W sytuacji, gdy stres się przedłuża, mogą pojawić się biegunki, wymioty, moczenie nocne. 

Działania szkoły wspierające uczniów w samoregulacji

1. Obszar czynników biologicznych:

• Unikanie nadmiaru bodźców wzrokowych i słuchowych: ograniczenie dekoracji, wyciszenie lub zmodulowanie dźwięków dzwonka, filcowe podkładki pod nogi stolików i krzeseł;
• Wprowadzenie ciszy w pracę szkoły: ciche miejsca (pomieszczenie lekko zaciemnione, wyłożone dywanem i poduchami, w którym się nie rozmawia, nie korzysta z telefonu – otwarte w czasie przerw, zawsze z dyżurującym tam nauczycielem), ciche przerwy, metody pracy z ciszą na lekcjach;
• Jasne, naturalne kolory;
• Stosowanie pojemników na pomoce, aby zmniejszyć liczbę przedmiotów w zasięgu wzroku uczniów;
• Przyjazny układ mebli w klasach: podzielenie przestrzeni klasy na miejsca aktywności, dywan, poduchy, zabawki wyciszające – piłeczki lub krążki do ugniatania, „zośki”, woreczki z kaszą lub grochem;
• Stała dostępność wody: może to być po prostu zgoda i zachęta, aby uczniowie nosili bidony z wodą do szkoły;
• Grafiki ułatwiające uczniom komunikowanie swojego stanu (np. rysunek trzech samochodów, których silniki pracują zbyt wolno, w sam raz, zbyt szybko), możliwość podjęcia działań, aby wejść w rytm pracy „w sam raz”, np. zastosowanie jakiejś formy ruchu lub technik oddechowych.

2. W obszarze emocjonalnym wsparcie szkoły to przede wszystkim takie działania, które dają uczniowi komunikat, że jego emocje są akceptowane, ma możliwość podejmowania samoregulacji, a wszyscy dorośli opiekunowie będą go wspierać. Uczeń powinien mieć możliwość:

• Odpoczynku i oderwania się od stresora, zmiany miejsca.;
• Picia wody lub polewania rąk lub przemycia twarzy zimną wodą;
• Słuchania muzyki relaksacyjnej w wydzielonej przestrzeni, np. miejsca wyciszenia w czasie przerwy; 
• Zapisywania myśli, rysowania, malowania, kolorowania np.: mandali;
• Brania udziału w relaksacji oddechowej, ćwiczeniach uważności – podczas godzin wychowawczych, na specjalnych zajęciach, projektach.

W szkole mogą być też stosowane metody zmniejszenia stresu podczas lekcji, gdy nauczyciel widzi, że spada koncentracja i pojawiają się zachowania wynikające ze stresu. Mogą to być:

• Spacerowanie z mruczeniem pod nosem;
• Odliczanie w dół;
• Wysiłek fizyczny;
• Głaskanie swoich dłoni powolnymi ruchami;
• Uznanie dla emocji – widzę, słyszę, towarzyszę;
• „Przypominajki” – karteczki z motywującymi zdaniami, które uczniowie noszą w kieszeniach lub nauczyciel rozdaje podczas przerwy śródlekcyjnej.

W klasach lub w gabinetach pracy indywidualnej pomocą w regulacji emocji i zmniejszania stresu może być tzw. pudełko sensoryczne. Zawiera:

• Przedmioty do ugniatania –piłeczki, krążki, zabawki silikonowe, „zośki”;
• Dwa wycięte odciski stóp naklejane na podłogę i dwa wycięte odciski dłoni, które można przyczepić do ściany;
• Nietłukące się lusterko do oglądania emocji lub lustro zawieszone z boku szafy tak, aby każdy mógł spojrzeć sobie w oczy i „pogadać ze swoją mądrością”;
• Zapisane słowa lub obrazki, dzięki którym dziecko może nazywać emocje;
• Zegarek do odmierzania czasu trwania ćwiczeń uspokajających – najlepsze są klepsydry w różnych rozmiarach;
• Zabawki do dmuchania (bez dźwięku) lub piórka, skrawki bibuły lub tiulu, do ćwiczeń oddechowych.

3. Obszar poznawczy wymaga przede wszystkim jasności celów i przewidywalności sytuacji edukacyjnych. Potrzebne jest wspólne działanie wszystkich nauczycieli, aby uczeń w taki sam sposób otrzymywał informacje dotyczące realizacji podstawy programowej. Im lepiej uczniowie rozumieją proces edukacyjny, tym mniej stresorów, a więc mniejszy stres.

• Nauczyciele organizują proces edukacyjny w sposób sprzyjający uczeniu się, ponieważ tylko wtedy, gdy uczniowie się uczą, a nie są nauczani, osiągają efekty. Sprzyjają temu plany celów szczegółowych do poszczególnych poziomów (stopni) przekazywane uczniom przed rozpoczęciem działu czy bloku tematycznego. To pozwala uczniowi samodzielnie ocenić swoje postępy, zmniejsza się lęk przed oceną, wzmacnia decyzyjność i samoocena ucznia.
• Prowadzenie przejrzystego planu samych lekcji, np. przy pomocy notatek graficznych wspólnie tworzonych przez wszystkich uczniów i nauczyciela podczas realizacji celów szczegółowych.
• Stosowanie zasad, które są w zgodzie z mechanizmami pracy mózgu: sprzyjające środowisko, różnorodna aktywność, nastawienie na współpracę, odpowiednie tempo.
• Metody i techniki pracy powinny wspierać proces uczenia się: notatki graficzne, system powtórek, wizualizacje, dyskusje, itd.

4. W obszarze społecznym:

• Stosowanie w procesie edukacyjnym różnych form współpracy uczniów: praca w zespołach zadaniowych, praca w grupach, projekt edukacyjny, role klasowe (np. lider grupy, doradca grupowy);
• W pracy wychowawczej stawianie na wzajemną pomoc uczniowską;
• Wspólne świętowanie sukcesów;
• Stosowanie metod i działań z treningu umiejętności społecznych.

5. W obszarze prospołecznym akcent przede wszystkim na wspieranie innych, czytanie potrzeb innych ludzi i organizowanie wsparcia.

• Praca nad rozwijaniem empatii w klasie;
• Działania profilaktyczne wobec przemocy rówieśniczej: rozmowy, projekty, programy;
• Organizowanie możliwości spotykania się uczniów z wartościami, np.: spotkania z ciekawymi ludźmi, dbałość o miejsca pamięci, przygotowywanie wystaw, plakatów, imprez okolicznościowych;
• Stwarzanie możliwości uczestnictwa uczniów w życiu społecznym, np. poprzez projekty społeczne, akcje charytatywne, wolontariat.

Maria Tuchowska
Nauczyciel dyplomowany, polonista i teolog. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą w placówkach integracyjnych różnego poziomu, edukator, coach, przeprowadziła ok. 600 szkoleń z zakresu kompetencji psychospołecznych nauczycieli, prawa oświatowego, pracy z dziećmi i młodzieżą z różnego typu zaburzeniami. Specjalizuje się również w tematyce dotyczącej zagadnień związanych z obecnością rodziców w szkole.