Współczesna szkoła coraz silniej funkcjonuje w realiach cyfrowych. Platformy edukacyjne, media społecznościowe, lekcje online to dziś codzienność uczniów, nauczycieli i rodziców. Choć technologia daje ogromne możliwości edukacyjne, niesie ze sobą także wyzwania – w szczególności w zakresie higieny cyfrowej i bezpieczeństwa młodych osób online. Kadra pedagogiczna pełni tu kluczową rolę. Nauczyciele są nie tylko jako edukatorami, ale także przewodnikami i mediatorami w świecie cyfrowym.

Czym jest higiena cyfrowa?

Higiena cyfrowa to zbiór świadomych działań i codziennych nawyków, które pozwalają dzieciom i młodzieży korzystać z technologii w sposób bezpieczny, zrównoważony i wspierający ich rozwój. Oznacza to między innymi umiejętne zarządzanie czasem spędzanym przed ekranem, świadome i podlegające krytycznemu myśleniu korzystanie z mediów społecznościowych, ochronę prywatności i danych osobowych, unikanie szkodliwych treści, a także dbanie o zdrowie psychiczne i fizyczne w kontekście użytkowania urządzeń elektronicznych.

Cyfrowe zagrożenia: konsekwencje braku higieny cyfrowej

Zaniedbanie higieny cyfrowej niesie poważne konsekwencje, w tym uzależnienie od ekranu. Dzieci spędzające zbyt dużo czasu online często wykazują drażliwość, lęk lub agresję, gdy nie mają dostępu do telefonu, komputera czy innego urządzenia ekranowego. Mogą pojawiać się u nich trudności z koncentracją, chroniczne zmęczenie, zaburzenia snu, a także wycofanie z życia rodzinnego, społecznego oraz brak motywacji do aktywności offline.

Równie poważnym problemem jest cyberprzemoc. Anonimowość w sieci sprzyja hejtowi i wykluczaniu, a młode osoby dotknięte tym zjawiskiem często stają się przygnębione i wycofane, tracąc poczucie własnej wartości oraz pewności siebie. Mogą unikać szkoły, kontaktów z rówieśnikami, a także doświadczać lęku lub innych trudności natury psychologicznej.

Łatwy dostęp do nieodpowiednich treści, takich jak przemoc, pornografia czy mowa nienawiści, może powodować lęki, koszmary, agresywne lub seksualizowane zachowania, spadek empatii i przyswajanie niebezpiecznych wzorców myślenia.

Nadmierne korzystanie z mediów społecznościowych może zaburzać relacje społeczne. Zamiast doświadczać realnych kontaktów młode osoby spędzają czas online, co prowadzi do trudności w budowaniu rzeczywistych więzi oraz w przeżywaniu różnych emocji, na przykład związanych z rozwiązywaniem konfliktów. Może to powodować poczucie osamotnienia, mimo licznych kontaktów w sieci. Dodatkowym zagrożeniem jest zniekształcony obraz siebie kształtowany przez media społecznościowe. Porównywanie się z idealizowanymi wizerunkami często skutkuje niską samooceną, lękiem społecznym, obsesją na punkcie wyglądu, zaburzeniami odżywiania.

Zrozumienie tych zagrożeń jest kluczowe, by skutecznie wspierać dzieci w zdrowym korzystaniu z technologii. Świadome nawyki cyfrowe pomagają nie tylko chronić przed szkodliwymi skutkami, ale też budować odpowiedzialne, dojrzałe podejście do świata online.

Higiena cyfrowa w szkole – jak wspierać młodych ludzi w ekranowej rzeczywistości?

1. Edukacja na temat higieny cyfrowej

Temat higieny cyfrowej warto wprowadzać systematycznie na lekcjach wychowawczych, informatyce, WOS-ie, etyce czy innych zajęciach przedmiotowych. Rozmowy z uczniami o wpływie nadmiernego korzystania z ekranów na zdrowie psychiczne, fizyczne i relacje społeczne pomagają budować świadomość, uczyć krytycznego myślenia i poczucia odpowiedzialności. Warto pokazywać praktyczne rozwiązania, takie jak stosowanie ustawień ograniczających czas ekranowy w telefonach, przerwy cyfrowe czy aplikacje wspierające „cyfrowy detoks”.

2. Modelowanie zdrowych praktyk

Jednym z najważniejszych działań jest dawanie dobrego przykładu. Nauczyciele mogą wspierać uczniów, pokazując, że technologia to narzędzie, a nie cel sam w sobie. Może ona służyć nauce, zdobywaniu informacji i rozwijaniu pasji, ale nie powinna zastępować kontaktu z innymi, relacji, odpoczynku czy innych form spędzania wolnego czasu. Już samo niekorzystanie z telefonu podczas lekcji, jeśli nie jest on potrzebny, stanowi dla uczniów ważny sygnał, że są sytuacje, w których warto być offline.

3. Świadome korzystanie z technologii edukacyjnych

Ważne jest, aby technologia była używana w szkole w sposób przemyślany. Zbyt częste wykorzystywanie ekranów może przeciążać uczniów i prowadzić do znużenia, dlatego warto równoważyć formy cyfrowe z analogowymi, np. pracą w grupach, rozmową, zajęciami ruchowymi, projektami kreatywnymi. Dobrym nawykiem są też krótkie przerwy od ekranów. Nawet 5 minut ruchu lub ćwiczeń oddechowych po 30 minutach pracy może poprawić koncentrację i samopoczucie uczniów.

4. Wspieranie bezpieczeństwa cyfrowego

Kadra nauczycielska musi także uczyć młode osoby zasad bezpieczeństwa w Internecie. W ramach lekcji warto poruszać tematykę cyberprzemocy, phishingu, ochrony danych osobowych czy rozpoznawania fake newsów i manipulacji w mediach. Niezwykle ważne jest również wzmacnianie u uczniów asertywności i umiejętności mówienia „nie” np. presji bycia ciągle online czy reagowania na niestosowne treści.

5. Budowanie kultury rozmowy o technologii

Otwartość i empatia w rozmowie z dziećmi to podstawa. Pedagodzy mogą regularnie pytać uczniów: „Jak się czujesz, gdy długo korzystasz z telefonu?”, „Które aplikacje pomagają ci się rozwijać, a które przeszkadzają?” i słuchać uważnie odpowiedzi. Problemów cyfrowych nie należy oceniać ani bagatelizować. Ważne, aby uczniowie wiedzieli, że mogą bezpiecznie opowiedzieć o trudnościach.

6. Przemoc rówieśnicza w sieci

Przemoc rówieśnicza w sieci ma realne konsekwencje i staje się coraz bardziej powszechnym zjawiskiem. Hejt, ośmieszanie czy wykluczanie coraz częściej przenoszą się z korytarzy szkolnych do komentarzy i grup online, gdzie potrafią być równie dotkliwe, a często trudniejsze do zauważenia. Rolą pedagogów jest uważne reagowanie na każde zgłoszenie cyberprzemocy oraz podejmowanie działań, które zapewnią dziecku wsparcie z każdej strony – we współpracy z wychowawcami i rodzicami. Równie istotna jest profilaktyka, dlatego warto organizować warsztaty, spotkania czy lekcje wychowawcze, które tłumaczą to zjawisko, uczą empatii, pokazują, jak reagować na przemoc w sieci, i wspierają budowanie kultury wzajemnego szacunku.

7. Współpraca z rodzicami

Rodzice nie zawsze są w pełni świadomi, jak naprawdę wygląda cyfrowa rzeczywistość ich dzieci, dlatego szkoła odgrywa ważną rolę we wspieraniu ich w tym obszarze. Podczas zebrań warto podejmować temat higieny cyfrowej, aby wspólnie zastanowić się, ile czasu dzieci spędzają przed ekranami, jakie treści oglądają i jakie mają nawyki. Pomocne jest także dzielenie się z rodzicami praktyczną wiedzą, na przykład dotyczącą ustawiania limitów czasu ekranowego, wyboru bezpiecznych aplikacji czy prowadzenia rozmów o zagrożeniach w sieci. Kluczowe znaczenie ma również zachęcanie do otwartych rozmów w domu, gdyż to właśnie zaufanie i bliska relacja w rodzinie stanowią fundament bezpiecznego korzystania z technologii. Warto także udostępniać rodzicom sprawdzone materiały edukacyjne, takie jak strona Domowe Zasady Ekranowe, która zawiera wskazówki dostosowane do wieku dziecka i pomaga w ustalaniu zdrowych reguł ekranowych w domu.

8. Włączanie specjalistów

Do działań profilaktycznych warto zapraszać psychologów, edukatorów cyfrowych, funkcjonariuszy policji czy przedstawicieli organizacji zajmujących się bezpieczeństwem dzieci. W szkole można organizować kampanie i wydarzenia, takie jak Tydzień Higieny Cyfrowej, Dzień Bez Telefonu, konkurs na offline’ową aktywność.

9. Stała refleksja i ewaluacja

Zespół pedagogiczny może regularnie analizować: „Czy nie przeciążamy uczniów ekranami?”,  „Czy nasze działania wspierają ich dobrostan?”. Warto rozważyć wprowadzenie szkolnej polityki cyfrowej, czyli ustalonych zasad korzystania z urządzeń w klasie, na przerwach czy podczas wycieczek. Równie ważne jest wzajemne wspieranie się w gronie pedagogicznym – dzielenie się wiedzą, doświadczeniami i wrażliwością. Dzięki temu możemy tworzyć bezpieczne środowisko nie tylko dla uczniów, ale i dla siebie nawzajem.

Przykładowe dobre praktyki

• Zakaz używania telefonów na przerwach, z jednoczesnym oferowaniem alternatyw: gier planszowych, aktywności ruchowych, kącików relaksu.

• Koszyczek na telefony – uczniowie odkładają urządzenia na czas lekcji, by skupić się na nauce i relacjach.

• Krótkie ćwiczenia relaksacyjne w czasie zajęć (np. kilka głębokich oddechów, ćwiczenia ruchowe przy biurku).

• Rozmowy zamiast ekranów – uczmy dzieci, że ekran nie powinien regulować emocji. Jeśli pojawiają się problemy lub konflikty, warto o nich rozmawiać, a nie uciekać w nternet.

• Wspieranie rozmowy rówieśniczej – wprowadzanie dyskusji w klasie, w parach i grupach, rozwijanie umiejętności komunikacyjnych.

• Świadoma edukacja o wpływie ekranu na funkcjonowanie – mówmy o tym, dlaczego warto jeść bez telefonu, dlaczego sen i ruch są ważne, i że ekran nie powinien zajmować więcej niż 1/3 wolnego czasu dziecka.

• Zachęcanie do zgłaszania problemów – młodzi ludzie powinni wiedzieć, że mogą się zwrócić do zaufanego dorosłego, pedagoga lub przyjaciela. Warto uczyć ich o istnieniu telefonu zaufania (np. 116 111).

Podsumowanie

Rola pedagoga w cyfrowej rzeczywistości nie jest łatwa – wymaga rozumienia nowych technologii, języka młodzieży i świata online, który dla uczniów jest równie realny jak świat offline. Ignorowanie tej sfery życia młodych nie przynosi rezultatów. Potrzebują oni dorosłych, którzy ich rozumieją, wspierają i uczą świadomych wyborów. Higiena cyfrowa to dziś nie tylko kwestia technologii, ale też troski o zdrowie, relacje i rozwój dzieci. Warto rozmawiać o niej w klasach, na zebraniach i w gronie nauczycielskim – z otwartością, zrozumieniem i zaangażowaniem.





Wiktoria Kozłowska
Psychoterapeutka w poradni „Dziecko w Sieci” Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę. Konsultantka i współautorka treści merytorycznych towarzyszących kampanii Domowe Zasady Ekranowe.