Choć temat przemocy jest w szkole aktualny od wielu lat, pojęcie bullyingu jest stosunkowo nowe. Dotyczy ono formy przemocy, w której wyraźnie zauważalna jest dysproporcja sił. Mamy tu widoczny podział na ofiarę i agresora. Bullying, w odróżnieniu od przemocy, nie jest incydentalny. Jego powtarzalność jest znaczna, występuje regularnie i często. Ta forma przemocy może przyjmować różne formy, a „bully”, czyli agresorzy, działają w pojedynkę lub w grupie. Są nimi zarówno chłopcy, jak i dziewczynki.

Czym jest bullying

Bullying, przemoc i agresja są trzema różnymi pojęciami. Agresja jest działaniem intencjonalnym, mającym na celu wyrządzanie krzywdy innym bądź zniszczenie czegoś. Obie strony mogą względem siebie zachowywać się agresywnie, a z agresją fizyczną mamy do czynienia wtedy, gdy posiadają podobną siłę fizyczną i nie zachodzi wyraźna przewaga jednej strony nad drugą. Gdy ta przewaga ma miejsce, mówimy o przemocy. Natomiast bullying jest formą przemocą, w której dysproporcja sił jest zauważalna. Odmian bullyingu jest kilka i zależą one w znacznej mierze od samej formy stosowanej przemocy:

• Bullying fizyczny – bicie, popychanie, kopanie, zabieranie komuś rzeczy, niszczenie własności.

• Bullying psychiczny, werbalny – stosunkowo najczęstszy, mający na celu zastraszanie oraz poniżanie ofiary, między innymi wyśmiewanie, plotki, niesłuszne oskarżenia, wykluczenie z grupy społecznej, upokarzanie obniżające poczucie własnej wartości.

• Bullying emocjonalny (relacyjny) – nękanie poprzez celowe i systematyczne manipulowanie emocjami ofiary oraz wykorzystywanie ich, żeby wywołać cierpienie. Agresor dąży do tego, by zniszczyć relacje ofiary z bliskimi osobami. Bullyingiem emocjonalnym są m.in. manipulacja emocjonalna (wykorzystywanie emocji ofiary do osiągnięcia własnych celów), wywoływanie poczucia lęku (poddawanie ofiary zastraszaniu i stresowi), wyśmiewanie i poniżanie, ignorowanie i odrzucenie, izolacja społeczna.

• Cyberbullying – forma nękania, w której przemocy dokonuje się z wykorzystaniem technologii (Internet, smartfony, media społecznościowe). Wyśmiewanie, poniżanie i zastraszanie odbywa się poprzez pisanie obraźliwych wiadomości, rozpuszczanie fałszywych informacji oraz plotek w Internecie, rozpowszechnianie treści upokarzających i obraźliwych, wykluczanie ofiary z grup i wydarzeń dziejących się w sieci czy kradzież tożsamości.

W szkole bullying dość często wiąże się z dyskryminacją. Powody, dla których agresor kieruje działania na ofiarę, mogą być różne, między innymi niepełnosprawność, choroby, kolor skóry, odmienna religia bądź orientacja seksualna.

Kim są ofiary bullyingu

Nie ma reguły, kiedy i gdzie pojawi się bullying. Problem może zaistnieć w każdej szkole, wśród dzieci w różnym wieku. Ofiarami stają się najczęściej osoby, które w jakiś sposób wyróżniają się określonymi cechami, co przez agresora jest odbierane jako inność lub słabość. Odmienność dotyczy zwykle fizyczności (waga, wzrost, blizny, trądzik), pochodzenia, chorób, nieśmiałości i doświadczanych trudności w nawiązywaniu kontaktów czy zainteresowań.

Kim są sprawcy bullyingu

Sprawcy bullyingu celowo i regularnie stosują przemoc, nękając innych uczniów. Zwykle możemy wyróżnić u nich pewne cechy charakterystyczne, między innymi:

• Chęć dominowania i posiadania władzy – agresor poprzez bullying dąży do zdobycia przewodnictwa i uznania w grupie, chcąc mieć kontrolę i władzę nad innymi.

• Brak empatii – sprawcy mają często problem z odczuwaniem współczucia i rozumieniem emocji. Nie są przez to świadomi skutków swoich agresywnych działań i nie zastanawiają się, jak może czuć się z takimi przeżyciami ofiara.

• Presja rówieśnicza

• Trudność w rozwiązywaniu problemów – a co za tym idzie – nieumiejętność radzenia sobie z trudnymi emocjami i odreagowywanie ich poprzez agresję.

• Wzorce z domu – zwłaszcza gdy dochodzi w nim do przemocy i agresji, również na poziomie psychicznym.

Powyższe cechy pokazują, że wsparcia mogą potrzebować nie tylko ofiary, ale również sprawcy bullyingu. Ich zachowanie przynajmniej w pewnej mierze wynika z ich własnych problemów, z trudności z regulowaniu emocji, z przemocy w domu rodzinnym czy z negatywnych wzorców z niego wyniesionych.

Jak sobie radzić

Bullying jest tak poważnym zjawiskiem, że jego ignorowanie nie przyniesie rozwiązania. Zrobić można bardzo dużo, a dotyczy to różnych stron uczestniczących w zdarzeniach.

• Ofiara – bardzo ważne jest zgłoszenie doświadczania bullyingu rodzinie, wychowawcy lub innemu nauczycielowi w szkole. Jest niezwykle cenne, jeśli ofiara ma w swoim otoczeniu osoby, którym nie obawia się zaufać. Bullying jest trudnym doświadczeniem, dlatego  wsparcie osób dorosłych, ale też dobre słowo rówieśników pełnią funkcję kluczową. W interwencji pomocne są dowody w postaci wiadomości elektronicznych, nagrań czy filmików. Jeśli ofiara takie posiada, nie powinna ich usuwać. Najważniejsze jest jednak poszukiwanie wsparcia, otaczanie się ludźmi życzliwymi i akceptującymi oraz podjęcie pracy nad poczuciem własnej wartości.

• Świadek – osoba będąca świadkiem bullyingu pełni często kluczową rolę w zapobieganiu dalszym aktom agresji. To świadek może zgłosić przemoc, a także ochronić ofiarę. Najważniejsze, żeby nie pozostawać obojętnym.

Dziecko doświadczające bullyingu potrzebuje kompleksowego, profesjonalnego, najprawdopodobniej długotrwałego wsparcia. Na początku konieczne będzie zapewnienie mu bezpiecznych warunków do rozmowy, udzielenie wsparcia emocjonalnego oraz podjęcie konkretnych działań (zgłoszenie wychowawcy, psychologowi szkolnemu, dyrekcji, uczestniczenie w grupach wsparcia). Pomocne jest również skorzystanie z pomocy psychoterapeuty, terapia indywidualna, odbudowywanie poczucia własnej wartości i praca z całą rodziną.





Anna Chmielewska
Nauczyciel dyplomowany, pedagog, terapeuta pedagogiczny, surdopedagog, terapeuta ręki. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą, w tym z różnego typu zaburzeniami. Stosuje elementy Dialogu Motywującego i mediacji. Specjalizuje się w terapii pedagogicznej, technikach szybkiego zapamiętywania i uczenia się oraz w kinezjologii edukacyjnej.