Choć współczesne dzieci dorastają w świecie nowych technologii, baśnie i bajki nie tracą swojej siły oddziaływania. Wciąż pozostają jednym z najważniejszych narzędzi wspierających rozwój emocjonalny, społeczny i moralny. Ich znaczenie podkreślają zarówno klasyczne koncepcje psychologiczne, jak i współczesne opracowania pedagogiczne.

Emocje i lęki w symbolicznym zwierciadle

Jednym z kluczowych aspektów oddziaływania baśni jest ich funkcja terapeutyczna. W swoim klasycznym już teraz dziele „Cudowne i pożyteczne” Bruno Bettelheim pisał, że dziecko dzięki baśniom może konfrontować się z własnymi lękami w sposób bezpieczny i pośredni. Według niego baśń przemawia do dziecka językiem symboli, który odpowiada jego sposobowi myślenia i przeżywania świata. Symboliczność pozwala więc „przetłumaczyć” trudne doświadczenia na obrazy zrozumiałe dla dziecka – czarownice, próby czy wędrówki. Identyfikacja z bohaterem sprzyja redukcji napięcia emocjonalnego oraz integracji przeżyć, a opowieść porządkuje świat emocji, pomagając rozróżniać uczucia i nadawać im znaczenie. Dziecko nie tylko obserwuje historię, ale ją współprzeżywa, ucząc się, że lęk czy niepewność są naturalnym elementem rozwoju i mogą zostać przezwyciężone.

Wychowanie do wartości bez moralizowania

Baśnie od wieków pełnią funkcję nośnika norm i wartości społecznych. Ich siła polega na narracyjności – zamiast pouczeń oferują historie, w których wybory bohaterów mają wyraźne konsekwencje. Dobro zostaje nagrodzone, a zło – ukarane, jednak proces ten nie ma charakteru dydaktycznego wprost, lecz wynika z logiki opowieści. Na przykład w baśni ludowej o Mądrej Wasylisie szczególnie wyraźnie widoczny jest motyw dojrzewania i odkrywania własnej podmiotowości. Bohaterka nie jest bierna – przeciwnie, podejmuje decyzje, wyrusza w niebezpieczną drogę i uczy się polegać na własnej intuicji. W interpretacjach tej baśni podkreśla się, że opowieść ta należy do kręgu historii inicjacyjnych, związanych z przejściem z dzieciństwa w dorosłość. W odróżnieniu od uproszczonych wersji znanych z kultury popularnej, Wasylisa nie czeka na pomoc z zewnątrz, lecz stopniowo odkrywa swoją wewnętrzną siłę.

Bohaterki baśni „uczą się, jak być silną, odważną, dobrą i szczerą” oraz podejmują działania prowadzące do zmiany własnego losu. Ich droga nie polega na spełnieniu romantycznego schematu, lecz na zdobyciu samodzielności i sprawczości. W tym sensie baśnie mogą być odczytywane jako narracja o kształtowaniu tożsamości – dziecko obserwuje proces uczenia się poprzez doświadczenie, błędy i konsekwencje decyzji. Baśnie stanowią niejako symboliczne kompendium wiedzy o świecie wartości i norm społecznych, a ich przekaz jest zakorzeniony w doświadczeniu kulturowym wielu pokoleń. Dzięki powtarzalnym schematom fabularnym dziecko uczy się przewidywać skutki działań oraz rozumieć sens zasad moralnych.

Baśń jako przestrzeń autorefleksji i rozwoju

Baśnie można traktować jako szczególny model rzeczywistości, w którym odbijają się podstawowe mechanizmy życia społecznego i psychicznego. We współczesnych analizach zwraca się uwagę na ich znaczenie w procesie dojrzewania oraz budowania tożsamości. Kontakt z narracją baśniową może prowadzić do autorefleksji i głębszego rozumienia siebie: „Baśń staje się przestrzenią, w której możliwa jest symboliczna autoanaliza doświadczeń i przeżyć odbiorcy” [Baluch, 2011].  Istotna jest także ich socjalizacyjna funkcja – ukazują role społeczne, relacje rodzinne oraz mechanizmy współdziałania. Dziecko obserwuje wzorce zachowań i uczy się ich znaczenia w kontekście wspólnoty. Baśnie przygotowują również do radzenia sobie z sytuacjami granicznymi, takimi jak strata, niesprawiedliwość czy konieczność podjęcia samodzielnych decyzji.

Obecne w wielu baśniach motywy inicjacyjne odzwierciedlają proces przechodzenia od zależności do samodzielności. Bohater opuszcza znane środowisko, doświadcza prób i powraca odmieniony. Schemat ten wspiera dziecko w rozumieniu zmian rozwojowych oraz przygotowuje do podejmowania ról społecznych. Jednocześnie, jak wskazują autorzy analiz pedagogicznych, baśnie rozwijają wyobraźnię, która stanowi istotny element myślenia twórczego i rozwiązywania problemów.

Baśnie i bajki, mimo pozornej prostoty, stanowią wielowymiarowe narzędzie oddziaływania wychowawczego. Łączą funkcję emocjonalną, społeczną i poznawczą, wspierając dziecko w procesie rozumienia świata i samego siebie. Ich aktualność nie wynika z tradycji, lecz z uniwersalności przekazywanych treści – dlatego wciąż pozostają nieocenionym wsparciem dla rodziców i nauczycieli.





Źródła

• Sajdak A., „Wpływ baśni i bajek na rozwój osobowości dziecka w aspekcie wychowawczym i emocjonalno-społecznym w świetle literatury”, Prace Naukowe WWSZiP, nr 54.
• Pilawska R., „Magiczne odbicia rzeczywistości, czyli o znaczeniu baśni w edukacji dziecka”, Pedagogika Przedszkolna i Wczesnoszkolna, 2017, 5 2/1, s. 77-85.
• Bettelheim B., „Cudowne i pożyteczne. O znaczeniach i wartościach baśni”.
• Baluch A., Autoanaliza na podstawie baśni „Białośnieżka i Różyczka” Braci Grimm, Studia Historicolitteraria XI (2011), s. 5-12.

Agnieszka Rachwał-Chybowska

Absolwentka filozofii i kulturoznawstwa, studentka psychologii, redaktorka i korektorka z ponad dziesięcioletnim doświadczeniem na rynku książki, specjalistka od procesu wydawania tytułów od podpisania umowy na publikację po gotowy egzemplarz.  W pracy wydawniczej zajmowała się m.in. z literaturą na styku filozofii,  psychoanalizy i kultury, jak również książkami biograficznymi, przygodowymi i dla dzieci.

Współpracowała m.in. przy publikacji polskich edycji tytułów Marion Woodman i Maurine Murdock, Jorome’a Bernsteina czy nagradzanego komiksu Ariego Folmana i Davida Polonsky’ego Dziennik Anne Frank. Organizowała i prowadziła spotkania autorskie w ramach premier książkowych. Jako założycielka Tkalni Słów wspierała procesy twórcze początkujących pisarzy, przygotowywała dla nich opinie i recenzje oraz dzieliła się warsztatem pisarskim z różnymi przedsiębiorstwami i instytucjami.