Przemoc nie musi pozostawiać śladów fizycznych. Cicha, zwykle trudna do odkrycia i bagatelizowana, potrafi boleć równie mocno. Najczęściej dotyczy psychicznego i relacyjnego nękania, choć z zewnątrz rzeczywiście może się wydawać, że nic się złego nie dzieje. Mimo że cicha, taka przemoc skutkuje głębokimi ranami emocjonalnymi, obniżonym poczuciem własnej wartości, stanami depresyjnymi. Potrzeba dużej uważności otoczenia, by zauważyć, co się dzieje, a także świadomości, że pozostawienie dziecka samego z problemem nie jest rozwiązaniem.

Cicha przemoc szkolna – jak się przejawia

Przemoc, której nie widać, bez widocznych śladów fizycznych, dotyczy najczęściej formy psychicznej i emocjonalnej (zastraszania, wyśmiewania, „cichych dni”) oraz relacyjnej i społecznej (ignorowania, celowego izolowania, manipulowania, nastawiania innych przeciwko ofierze, plotkowania). Z raportu Instytutu Badań Edukacyjnych wynika, że niezmiernie problematyczna i dotkliwa dla dzieci jest przemoc relacyjna. Jest ona przemocą psychiczną dziejącą się „po cichu”, często w sposób niedostrzegalny dla nauczycieli i otoczenia. Prowadzi do tego, że ofiara pozostaje samotna, między innymi poprzez pomijanie, ignorowanie i wykluczenie z grupy rówieśniczej. Celem staje się obniżenie statusu społecznego dziecka, niszczenie jego reputacji, opowiadanie często nieprawdziwych lub bardzo prywatnych historii o samym dziecku lub o jego najbliższych. Przemoc jest też podtrzymywana przez rozsiewanie plotek, a wszystko ma służyć jednemu – wyrządzeniu krzywdy. Oczywiście, po cichu, w „białych rękawiczkach”, uderzając w najczulsze punkty, skutecznie obniżając samoocenę, poczucie bezpieczeństwa i przeświadczenie o własnych kompetencjach społecznych.

Zastanawiające jest, dlaczego dana osoba staje się ofiarą swoich rówieśników, co jest źródłem tego, że jest wybierana spośród grupy i doświadcza przemocy psychicznej. Zwykle jest jakiś powód, który sprawia, że dziecko różni się od kolegów w określony sposób. Może być to wygląd, ale też duża wrażliwość i delikatność. Przyczyną staje się również to, co w pewnym stopniu odbiega od norm rówieśniczych lub klasowych, na przykład wykluczona zostaje osoba uboższa (i na odwrót) albo kiedy ktoś się dobrze nie uczy w grupie silnej pod względem edukacyjnej. Niestety, do stosowania przemocy może pobudzać agresorów poczucie bezkarności. Brak reakcji otoczenia bądź reakcja nieskuteczna zachęcają do robienia tego, co się chce. Co więcej, wykluczenia dokonują, choć najczęściej nieświadomie, nawet nauczyciele i osoby pracujące z dziećmi („Klasa uzyskałaby wysoką średnią ocen na półrocze, gdyby nie zaniżył jej Jasiu”).

Symptomy cichej przemocy szkolnej u dziecka

Reakcja dziecka doświadczającego cichej przemocy w szkole może być różna. Zdarza się, że im ofiara jest starsza, a stosowana przemoc trudniejsza do uchwycenia, tym rzadziej dziecko chce o tym mówić. Zwykle częstsze zgłoszenia są wśród dzieci młodszych, jednak brak odpowiedniej reakcji dorosłych lub niepodjęcie żadnych działań mogą sprawić, że o ponowne zaufanie będzie znacznie trudniej. Pewne symptomy powinny szczególnie zwrócić uwagę dorosłych, między innymi:

• Znacząca zmiana zachowania, zamykanie się w sobie, izolowanie bądź agresja;

• Zauważalne wycofanie dziecka, osamotnienie między innymi podczas przerw, unikanie kontaktów rówieśniczych i chodzenia do szkoły, szukanie różnych powodów, by pozostać w domu;

• Objawy psychosomatyczne – zgłaszane przez dziecko bóle głowy, brzucha, nudności, a nawet wymioty, problemy z zasypianiem i snem;

• Niskie poczucie własnej wartości, mówienie o sobie w negatywny sposób, poczucie wstydu lub winy;

• Odczuwanie złości, wręcz wściekłości, narastającej na przykład wobec osób, które nie reagują;

• Powtarzane prośby o zmianę szkoły;

• Obniżenie nastroju, depresja, myśli, a nawet próby samobójcze.

Początkowo dziecko może szukać sposobów, by sobie poradzić. Zdarza się, że próbuje zaprzyjaźnić się z agresorami, znaleźć z nimi wspólny język, wkupić w ich łaski. Gdy to nie przynosi rezultatu, bardzo prawdopodobne jest wejście w rolę ofiary. Jeśli przemoc relacyjna utrzymuje się przez dłuższy czas, dziecko może nabrać przekonania o swojej winie, inności czy wręcz dziwaczności, a także o tym, że jest gorsze i dlatego inni je prześladują. Skutki doświadczanej przemocy nierzadko oddziałują na całe życie ofiary. Przeżycia w człowieku pozostają jeszcze przez długie lata po ukończeniu szkoły.

Jak reagować na cichą przemoc

Reakcja szkoły i nauczycieli jest w sytuacji cichej przemocy kluczowa, choć samo rozpoznanie pozostaje zwykle bardzo trudne. Potrzeba też dużo świadomości, że przemoc relacyjna, choć nikt nikogo nie bije czy nie wyzywa, oznacza realną krzywdę. A niestety, wciąż wielu dorosłych nie przyjmuje, że takie zachowania mogą rzeczywiście szkodzić. Często, wręcz odruchowo, cisną się wtedy na usta słowa „nie przejmuj się”, niewnoszące jednak realnej poprawy czy poczucia autentycznego zrozumienia. Dziecko potrzebuje przede wszystkim wiedzieć i doświadczyć, że to, co mówi, jest ważne i nie jest jego winą, że koledzy zachowują się wobec niego w ten sposób. Chciałoby usłyszeć: „Widzę, że jest ci ciężko”. Kluczowa jest też pomoc dziecku w uwierzeniu, że każdy może być inny, a także w uświadomieniu sobie  swoich mocnych stron. Bardzo dużo może zrobić wychowawca czy nauczyciel. Dobrze jest rozmawiać z takim uczniem podczas przerw, doceniać jego ciekawe opinie, dopytywać o zainteresowania, wzmacniać pozytywnie.

Kluczowe miejsce zajmuje także praca z klasą i agresorami, szukanie pomysłu na integrację, wspólne, najlepiej wraz z psychologiem czy pedagogiem szkolnym, przepracowywanie problemów. Ważne jest, aby uwrażliwiać osobę stosującą przemoc, ponieważ często tłumaczy swoje zachowanie tym, że przykre słowa czy komentarz były formą żartu. Pełna interwencja powinna również uwzględnić pomysły na pomoc dziecku w wyjściu z roli ofiary.





Źródło

• Instytut Badań Edukacyjnych, Agresja i przemoc szkolna. Raport o stanie badań, https://eduentuzjasci.pl/images/stories/publikacje/ibe-analizy-01-2014-przemoc-szkolna-przeglad.pdf

Anna Chmielewska
Nauczyciel dyplomowany, pedagog, terapeuta pedagogiczny, surdopedagog, terapeuta ręki. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą, w tym z różnego typu zaburzeniami. Stosuje elementy Dialogu Motywującego i mediacji. Specjalizuje się w terapii pedagogicznej, technikach szybkiego zapamiętywania i uczenia się oraz w kinezjologii edukacyjnej.