Wakacje sprzyjają większej swobodzie – jemy nieregularnie, próbujemy nowych smaków i częściej sięgamy po lokalne potrawy. Dla osób z zespołem jelita nadwrażliwego (IBS) taka zmiana rutyny może jednak stanowić pewne wyzwanie. Inny rytm dnia, nowe produkty w diecie czy stres związany z podróżą to czynniki, które mogą wpływać na funkcjonowanie jelit i sprzyjać nasileniu objawów. Podobne mechanizmy obserwuje się również u dzieci, u których dodatkowo dochodzi mniejsza przewidywalność wyborów żywieniowych i większa podatność na dietetyczne „odstępstwa”.


Nie oznacza to jednak, że wakacyjny wyjazd musi wiązać się z dyskomfortem. Wręcz przeciwnie – odpowiednie przygotowanie, świadome wybory żywieniowe i wsparcie mikrobioty jelitowej mogą znacząco ograniczyć ryzyko zaostrzeń, pozwalając w pełni korzystać z letniego wypoczynku.

Jak jeść na wakacjach, by jelita funkcjonowały bez zakłóceń?

Wakacje to moment, w którym „zmienia się talerz”, a to właśnie ta zmiana bywa najbardziej problematyczna. W praktyce dobrze tolerowana dieta przy IBS w okresie wakacyjnym powinna opierać się na prostszych, mniej „przeładowanych” posiłkach. Problemem często nie jest jeden konkretny składnik, ale ich kumulacja:

• duża objętość posiłku,
• wysoka zawartość błonnika,
• spora ilość surowych warzyw,
• czy nagromadzenie węglowodanów fermentujących w jednym daniu.

I choć dla osoby zdrowej taki posiłek będzie pełnowartościowy i neutralny dla przewodu pokarmowego, w IBS może prowadzić do nasilenia objawów, co wynika m.in. z nadwrażliwości trzewnej – nawet fizjologiczne rozciąganie ścian jelita po posiłku może być odbierane jako bodziec bólowy. Dlatego w wakacyjnych warunkach szczególnego znaczenia nabiera nie tylko to, co jemy, ale również jak jemy: mniejsze porcje, prostsze połączenia składników i uważna obserwacja reakcji organizmu mogą realnie poprawić komfort funkcjonowania jelit.

Skąd bierze się ból brzucha w IBS?

Ból brzucha w zespole jelita nadwrażliwego (IBS) ma charakter wieloczynnikowy i wynika ze złożonych zaburzeń funkcjonowania przewodu pokarmowego. U części pacjentów, szacunkowo nawet u około 20%, rozwój IBS poprzedza przebyta infekcja jelitowa (tzw. IBS poinfekcyjny), co pokazuje, jak istotną rolę odgrywa środowisko mikrobiologiczne jelit.

Co charakterystyczne, mimo przewlekłych i nawracających dolegliwości, w badaniach nie obserwuje się zmian strukturalnych, takich jak owrzodzenia czy zmiany nowotworowe. Objawy mają charakter czynnościowy, a więc dominują tu bóle brzucha związane z wypróżnianiem, zmianą rytmu wypróżnień oraz konsystencji stolca. Jednym z kluczowych mechanizmów leżących u podłoża IBS są zaburzenia na osi jelito-mózg. W praktyce oznacza to, że sygnały płynące z przewodu pokarmowego są nieprawidłowo interpretowane przez układ nerwowy. W efekcie nawet fizjologiczne procesy, takie jak trawienie czy rozciąganie ścian jelita po posiłku, mogą być odbierane jako bodziec bólowy. Zjawisko to określa się jako nadwrażliwość trzewną.

Istotną rolę w tym procesie odgrywa również mikrobiota jelitowa. Jej zaburzona równowaga (dysbioza) może prowadzić do nasilenia fermentacji, a tym samym zwiększonej produkcji gazów i wtórnego drażnienia ścian jelita. U osób z IBS obserwuje się m.in. spadek liczebności korzystnych bakterii, takich jak Lactobacillus sp. czy Bifidobacterium sp., przy jednoczesnym wzroście potencjalnie niekorzystnych drobnoustrojów, np. Clostridium czy Escherichia coli. Zaburzenia te mogą sprzyjać utrzymywaniu się mikrozapalenia, które dodatkowo wpływa na motorykę jelit i nasila dolegliwości bólowe.

W tym kontekście coraz większą uwagę zwraca się na rolę probiotyków jako elementu wspierającego postępowanie w IBS. Badania wskazują, że odpowiednio dobrana suplementacja może być związana ze zmniejszeniem nasilenia bólu brzucha, wzdęć i nadmiernej produkcji gazów. Szczególnie dobrze udokumentowanym szczepem jest Lactiplantibacillus plantarum 299v (L. plantarum 299v), który poprzez swoją zdolność do adhezji do nabłonka jelitowego może wspierać barierę ochronną przewodu pokarmowego i ograniczać kolonizację śluzówek przez patogenne bakterie.

Probiotyki w IBS – wsparcie dla jelit

L. plantarum 299v to szczep naturalnie obecny w przewodzie pokarmowym człowieka, spotykany także w żywności fermentowanej. Należy do najlepiej przebadanych szczepów, a jego działanie oceniano zarówno w badaniach laboratoryjnych, jak i klinicznych (aktualnie jest to ok. 170 publikacji naukowych). Szczególne znaczenie przypisuje się roli L. plantarum 299v we wspieraniu pracy przewodu pokarmowego, zwłaszcza u osób z IBS, gdzie może pomagać w łagodzeniu takich objawów jak wzdęcia czy bóle brzucha.

Jednym z opisywanych mechanizmów działania L. plantarum 299v jest wspieranie bariery jelitowej, czyli naturalnej „warstwy ochronnej” jelit. Jej prawidłowe funkcjonowanie może ograniczać przenikanie niepożądanych substancji, takich jak patogeny czy ich toksyny, co może przekładać się na mniejsze nasilenie stanu zapalnego i lepszą równowagę w obrębie układu pokarmowego. Co ciekawe, L. plantarum 299v wyróżnia się na tle wielu innych probiotyków zdolnością do „przyklejania się” do komórek nabłonka jelitowego. Badania pokazują, że dzięki temu może skuteczniej kolonizować przewód pokarmowy i utrzymywać się w nim dłużej, tworząc swoistą warstwę ochronną. To właśnie ta cecha sprawia, że jego działanie nie ogranicza się jedynie do „przejścia przez jelita”, ale może przekładać się na wsparcie ich funkcjonowania, co ma istotne znaczenie w kontekście probiotykoterapii.

W badaniach klinicznych obserwowano, że stosowanie tego szczepu u osób z IBS może zmniejszać zarówno częstość, jak i nasilenie bólu brzucha w porównaniu z placebo. W jednej z obserwacji już po kilku tygodniach suplementacji pacjenci zgłaszali wyraźną poprawę samopoczucia, w tym zmniejszenie dolegliwości bólowych oraz korzystny wpływ na rytm wypróżnień. Co więcej, zdecydowana większość uczestników oceniała ogólną poprawę funkcjonowania przewodu pokarmowego.

Metaanalizy badań także wskazują, że L. plantarum 299v może być pomocny w łagodzeniu objawów IBS. Optymalne wyniki obserwowano przy regularnym stosowaniu przez około 12 tygodni, co jest spójne z aktualnymi zaleceniami gastroenterologicznymi dotyczącymi probiotykoterapii.

Szczep ten został również dobrze oceniony pod kątem bezpieczeństwa i może być stosowany zarówno u dorosłych, jak i u dzieci. Może wykazywać dodatkowe właściwości, takie jak wspieranie odporności, ograniczanie rozwoju patogenów czy wsparcie funkcji bariery jelitowej. Co ciekawe, badania pokazują także jego korzystny wpływ na poprawę wchłaniania żelaza z diety, co może mieć szczególne znaczenie w grupach narażonych na niedobory, takich jak małe dzieci, kobiety w wieku rozrodczym czy osoby starsze. Co ważne, szczep ten jest także dostępny w formie kropli przeznaczonych dla dzieci powyżej 1. roku życia i uzyskał pozytywną opinię Instytutu „Pomnik-Centrum Zdrowia Dziecka”. Dzięki temu może być stosowany również u najmłodszych, co istotnie poszerza grupę jego odbiorców.



Bibliografia:

• Nordström EA, Teixeira C, Montelius C, Jeppsson B, Larsson N. Lactiplantibacillus plantarum 299v (LP299V®): three decades of research. Benef Microbes. 2021 Oct 11;12(5):441-465. doi: 10.3920/BM2020.0191. Epub 2021 Aug 9. PMID: 34365915.
• Kaźmierczak-Siedlecka K, Daca A, Folwarski M, Witkowski JM, Bryl E, Makarewicz W. The role of Lactobacillus plantarum 299v in supporting treatment of selected diseases. Cent Eur J Immunol. 2020;45(4):488-493. doi: 10.5114/ceji.2020.101515. Epub 2021 Jan 25. PMID: 33613097; PMCID: PMC7882405.
• Marlicz W, Skonieczna-Żydecka K, Krynicka P, Łoniewski I, Rydzewska G. Probiotics in irritable bowel syndrome - is the quest for the right strain over? Rapid review of existing guidelines and recommendations. Prz Gastroenterol. 2021;16(4):369-382. doi: 10.5114/pg.2021.111766. Epub 2021 Dec 19. PMID: 34976247; PMCID: PMC8690954.
• Niedzielin K, Kordecki H, Birkenfeld B. A controlled, double-blind, randomized study on the efficacy of Lactobacillus plantarum 299V in patients with irritable bowel syndrome. Eur J Gastroenterol Hepatol. 2001 Oct;13(10):1143-7. doi: 10.1097/00042737-200110000-00004. PMID: 11711768.
• Vonderheid SC, Tussing-Humphreys L, Park C, Pauls H, OjiNjideka Hemphill N, LaBomascus B, McLeod A, Koenig MD. A Systematic Review and Meta-Analysis on the Effects of Probiotic Species on Iron Absorption and Iron Status. Nutrients. 2019 Dec 3;11(12):2938. doi: 10.3390/nu11122938. PMID: 31816981; PMCID: PMC6949908.

mgr farm. Zofia Winczewska
farmaceutka, edukatorka, w trakcie doktoratu na Gdańskim Uniwersytecie Medycznym. Pasjonatka psychiatrii żywieniowej i medycyny stylu życia w myśl zasady, że lepiej zapobiegać niż leczyć.
Autorka bloga: zosiawinczewska.pl i twórczyni podcastów Szare Komórki i Bio-logiczna rezyliencja.