Stopień jako ocena osiągnięć dziecka czy nastolatka jest bardzo silnie osadzony w świadomości społecznej. Wiele osób nie potrafi wyobrazić sobie szkoły bez stopni. Widać to chociażby po tym, jak mimo wielu lat funkcjonowania oceny opisowej w edukacji wczesnoszkolnej ciągle całkiem sporo rodziców dopytuje nauczycieli o to, jak przełożyć opis na stopień.

Co wpływa na stopień

Ogólnie we wszystkich szkołach ocenianie jest zgodne z rozporządzeniem ministerstwa. Jednak w szczegółach zasady te opisywane są przez szkoły w wewnątrzszkolnych systemach oceniania, które stanowią część ich statutów. Niektóre stosują różnego typu formy przeliczania stopni na punkty, a te wpływają na ocenę ostateczną, np. śródroczną lub końcoworoczną z danego przedmiotu. Są systemy procentowe, ale są też takie, w których ustalone jest znaczenie stopni – np. największe znaczenie mają stopnie z prac klasowych i sprawdzianów, mniej ważne te z kartkówek, a wszystkie pozostałe są dodatkowe (praca na lekcji, zadania domowe, odpowiedzi ustne, projekty itd.). Zatem na ostateczny stopień, który określa poziom wiedzy i umiejętności konkretnego ucznia, składają się stopnie cząstkowe, w różny sposób wpływające na ten końcowy.

Co to jest osiągnięcie

Osiągnięcie czegoś oznacza zrealizowanie wyznaczonego celu. Będą to zatem nowe umiejętności, wiedza czy kompetencje, które w odczuciu zaangażowanej osoby wskazują na realizację celu. W zależności od cech indywidualnych osiągnięcia mogą być bardzo różne. Na realizację celów wpływają na pewno wiek, uzdolnienia, systematyczna praca i zaangażowanie. Poziom kompetencji w grupie rówieśników może się znacząco różnić. Mimo że wszyscy uczniowie w klasie są w jednym wieku, różnią się możliwościami, ponieważ mają na to wpływ zarówno uwarunkowania genetyczne, jak i stymulacja rozwojowa, którą dziecko otrzymało (lub nie) od swoich rodziców i bliskich.

Istotny wpływ ma także sposób, w jaki rodzice stymulują rozwój swoich dzieci: ich wysokie kompetencje wychowawcze; fakt, że doceniają wysiłki dziecka; dbałość o dobre relacje, które zwiększają poczucie bezpieczeństwa itd. Ponadto znaczenie ma także środowisko, bo to od niego zależy, jakie aspekty będą dla ucznia istotne: wykształcenie, wiedza, umiejętności z konkretnego zakresu (np. tężyzna fizyczna), postrzeganie edukacji jako czegoś ważnego (lub nie) itd. Oczywiście niebagatelny wpływ mają takie czynniki, jak: stabilność ekonomiczna rodziny, wolność od nałogów, dobre relacje pomiędzy członkami rodziny, poziom zaufania dzieci do dorosłych.

Jeśli uwzględnić te wszystkie zmienne, osiągnięcie można rozumieć jako to, co przekłada się na osobistą satysfakcję z realizacji celu. Sukcesem może być zatem np. zrozumienie zasady, która rządzi jakimś zjawiskiem, albo stosowanie jej do opisania różnych zjawisk. Jeden z uczniów w klasie trzeciej biegły będzie w czytaniu, pisaniu i tabliczce mnożenia, podczas gdy dla drugiego tekst dłuższy od kilku zdań będzie poważną przeszkodą, a zasady mnożenie barierą nie do pokonania. Jak zatem patrzeć na osiągnięcia i na stopnie szkolne dzieci?

Indywidualne możliwości a stopnie szkolne

Każdy człowiek rozwija się we własnym tempie i na miarę indywidualnych możliwości. Nie jest wstydem czegoś nie rozumieć, tak jak nie jest czymś nagannym pomylić się lub o czymś zapomnieć. Jednak gdy okoliczności te przekładamy na stopnie, okazuje się, że lepsze stopnie otrzymują ci uczniowie, którzy szybko i dobrze dany problem zrozumieli, rozwiązali go bezbłędnie i o niczym przy tym nie zapomnieli. Wynikałoby z tego, że osiągnięcia szkolne są zarezerwowane tylko dla nich. A to nie jest prawdą. Dla każdego człowieka ważny jest rozwój. Im więcej wie, rozumie, działa, doświadcza – tym większe będą jego zasoby.

Oczekiwanie od dziecka, aby przynosiło do domu same piątki i szóstki, może doprowadzić do tego, że zacznie myśleć o miłości rodziców w kontekście spełniania lub niespełniania ich oczekiwań. Im głębsze będzie to przekonanie, tym poważniejsze trudności emocjonalne dziecka czy nastolatka, większa także pokusa, żeby zacząć działać tak, aby rodzice zobaczyli w niej (w nim) po prostu człowieka, który do szczęścia potrzebuje akceptacji i miłości. Presja wywierana na dziecko w sprawie stopni raczej je zniechęci do wysiłku, niż zmobilizuje. Dlaczego?

1. Dziecko nie jest w stanie spełnić oczekiwań rodziców, więc czuje się gorsze od innych. To obniża samoocenę i wpływa destrukcyjnie na jego poczucie wartości, a to z kolei zmniejsza poczucie bezpieczeństwa.
2. Jeśli w domu jest więcej dzieci, a kłopoty ze stopniami dotyczą jednego, problem będzie jeszcze większy, bo dziecko skojarzy to z faworyzowaniem siostry czy brata. Wpłynie także na pogorszenie relacji z rodzeństwem.
3. Brak poczucie sukcesu zniechęca do podejmowania wysiłku, który nie kończy się satysfakcją czy pochwałą rodziców.

Co wpływa na zwiększenie osiągnięć dzieci i młodzieży

1. Akceptacja dziecka takim, jakie jest, z potencjałem, jaki ma.
2. Zaangażowanie dziecka w działanie, docenianie wysiłku, a nie tylko efektu, a tym bardziej stopnia.
3. Zainteresowanie tym, co się dzieje podczas lekcji: co było ciekawego, co zdziwiło, co zaskoczyło, co sprawiło przyjemność. Wtedy jest także możliwość wspierania dziecka w pokonywaniu trudności i szybkie wychwytywanie obszarów, w których słabiej sobie radzi.
4. Towarzyszenie dziecku w emocjach: gdy przeżywa, że coś jest zbyt trudne, że nudne, że mało ciekawe, że do niczego nieprzydatne. Nazwanie tych emocji, a potem wspieranie w poradzeniu sobie z nimi.
5. Rozwijanie ciekawości poznawczej dzieci i młodzieży – rozmowy na różne tematy, czytanie (wspólne lub tych samych książek, żeby móc o nich dyskutować), wycieczki do muzeum, do miejsc związanych z wydarzeniami historycznymi, do teatru, kina, skansenu itd.

Wielu genialnych ludzi borykało się w szkole w różnymi kłopotami. Stopnie szkolne nie są wyznacznikiem sukcesu, ponieważ każdy definiuje go sam, w zależności od własnych zasobów i aspiracji. Dzieci potrzebują akceptacji i miłości dzisiaj, żeby jutro być silnym i osiągać to, co się chce osiągnąć.



Maria Tuchowska
Nauczyciel dyplomowany, polonista i teolog. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą w placówkach integracyjnych różnego poziomu, edukator, coach, przeprowadziła ok. 600 szkoleń z zakresu kompetencji psychospołecznych nauczycieli, prawa oświatowego, pracy z dziećmi i młodzieżą z różnego typu zaburzeniami. Specjalizuje się również w tematyce dotyczącej zagadnień związanych z obecnością rodziców w szkole.