Próchnica jest schorzeniem zębów, które powstaje na skutek demineralizacji szkliwa zębów, spowodowanej działaniem kwasów wydzielanych przez bakterie w jamie ustnej. Codzienna dieta odgrywa ważną rolę w profilaktyce próchnicy, a pewne nawyki żywieniowe mogą pomóc w zmniejszeniu ryzyka jej wystąpienia. Oto kilka zaleceń dotyczących diety w przypadku próchnicy.

Przyczyny próchnicy i ubytków

Do powstawania zmian próchniczych potrzebne są trzy czynniki występujące jednocześnie: bakterie, cukry i czas! W jamie ustnej dziecka powszechnie występują różne bakterie, ale te próchnicotwórcze dostają się poprzez jedzenie tymi samymi sztućcami co dorośli oraz oblizane przez opiekunów smoczki (w przypadku małych dzieci).

Pożywką dla bakterii próchnicotwórczych są cukry proste. Wytwarzają z nich kwas, który oddziałuje na zęby, prowadząc do demineralizacji szkliwa, a następnie do powstawania ubytków. Ograniczenie spożycia cukrów prostych, zwłaszcza tych dodanych do produktów i potraw, eliminuje czynnik ryzyka rozwoju próchnicy. Zatem warto ograniczyć w diecie dziecka słodycze, napoje słodzone i inne produkty zawierające cukry proste (cukier stołowy, miód, syropy owocowy, soki). Jeżeli już pojawiają się słodycze, niech nie będą np. lizaki i słodycze klejące, ponieważ ich jedzenie trwa dłużej lub ich osad pozostaje na zębach. Cukry zawarte w surowych warzywach i owocach nie są próchnicotwórcze, ponieważ bakterie nie mają do nich dostępu na poziomie jamie ustnej. Sytuacja zmienia się, gdy przeżuwamy je w postaci gotowanej, zmiażdżonej lub w postaci soków, gdy cukier zostaje uwalniany z komórek roślinnych.

Napoje słodzone a próchnica

Słodzone napoje, oprócz dużej ilości cukru, czasami zawierają w składzie kwas fosforowy, który również może osłabić szkliwo zębów, sprawiając, że są bardziej podatne na uszkodzenia. Szacuje się, że kwasowość napojów typu cola jest równa kwasowości octu balsamicznego (pH około 3). Wobec tego dobrym nawykiem jest szczotkowanie zębów również po spożyciu napojów gazowanych i unikanie ich między posiłkami. Równocześnie jednak zaleca się odczekanie około 30 minut przed szczotkowaniem zębów, aby uniknąć mechanicznego uszkodzenia szkliwa osłabionego przez kwas. Rada dotyczy również innych naturalnie kwaśnych napojów, np. soków z owoców cytrusowych.

Bardzo dobrym nawykiem jest popijanie pomiędzy posiłkami czystej wody źródlanej lub mineralnej. Woda pomaga w utrzymaniu prawidłowej ilości śliny, która jest ważna dla neutralizowania kwasów w jamie ustnej, ponieważ przepłukuje jamę ustną z resztek pokarmowych.

Warto pamiętać, że jedzenie przed snem i po umyciu zębów oraz podjadanie w nocy, zwłaszcza produktów z cukrami prostymi, zwiększa ryzyko powstawania ubytków. Ponadto w nocy zmniejsza się ilość śliny, która chroni zęby.

Profilaktyka próchnicy

Podsumowując, regularne mycie zębów krótko (czas) po posiłkach i utrzymywanie higieny jamy ustnej w ciągu dnia pomaga w eliminowaniu resztek pokarmowych i bakterii. Im dłużej w jamie ustnej utrzymuje się kwaśne środowisko, tym gorzej dla zębów.

Urozmaicona dieta, bogata w błonnik, witaminy i składniki mineralne, dodatkowo wspomaga profilaktykę próchnicy i sprawia, że zęby są mocniejsze. Produkty bogate we włókna roślinne, takie jak warzywa, owoce i pełnoziarniste produkty zbożowe, mogą pomóc w utrzymaniu zdrowej równowagi bakteryjnej w jamie ustnej. Produkty mleczne, takie jak mleko, produkty fermentowane i sery, są dobrym źródłem wapnia, które jest ważne dla utrzymania zdrowych zębów, zwłaszcza w okresie rozwoju dzieci i młodzieży. Natomiast witaminy utrzymują błonę śluzową w dobrej formie.

Alternatywą dla cukru może być ksylitol, czyli naturalnie występujący związek o zbliżonych właściwościach do cukru. Występuje naturalnie w niektórych owocach, warzywach, a także w korze brzozy. W przemyśle spożywczym stosowany jest przeważnie ksylitol otrzymywany z kory brzóz. Ma zbliżoną słodkość do sacharozy (cukru), ale zawiera mniej kalorii i nie jest pożywką dla bakterii próchnicotwórczych. Jest uważany za skuteczny substytut cukru w wielu produktach spożywczych i napojach. Ma również właściwości antybakteryjne i może wręcz przyczynić się do zmniejszenia ilości bakterii w jamie ustnej, co następnie obniża ogólne ryzyko próchnicy. Często dodaje się go do bezcukrowych gum do żucia, past do zębów i innych produktów do pielęgnacji jamy ustnej. Ksylitol jest uznawany za bezpieczny dla zdrowia, jednak spożywanie go w nadmiarze może powodować u niektórych osób efekt przeczyszczający, ponieważ ma właściwości fermentujące. Zdecydowanie warto jednak stosować go w kuchni, zwłaszcza do wypieków i napojów.

Bezcukrowe gumy do żucia stymulują produkcję śliny, która odgrywa ważną rolę w neutralizacji kwasów oraz usuwa resztki jedzenia. Po spożyciu kwasowych pokarmów lub napojów, takich jak kawa czy owoce, żucie gumy pomaga w przywróceniu naturalnego pH w jamie ustnej.

Kluczową rolę w utrzymaniu zdrowych zębów odgrywają regularne wizyty u dentysty i odpowiednia higiena jamy ustnej. Tym, co możemy zrobić więcej, są wspierające zdrowie zębów codzienne wybory żywieniowe.





Dr n. o zdr. Gabriela Wanat-Kańtoch
Autorka ukończyła doktorat na Śląskim Uniwersytecie Medycznym w Katowicach. Jest asystentem dydaktycznym w Zakładzie Promocji Zdrowia. Dietetyk z wykształcenia i pasji. Popularyzator nauki w zakresie wiedzy o żywieniu i zdrowiu. Autorka wielu projektów dla dzieci o tematyce kuchni molekularnej i zdrowego odżywiania. Prywatnie świeżo upieczona mama mierząca się z wyzwaniami, które niesie rozszerzanie diety.