Nikt nie czerpie przyjemności z wykonywania pracy, której efektów nie widzi lub też są one niewspółmierne względem zaangażowanych sił i czasu. Proces uczenia się wymaga sporego wysiłku, więc chciałoby się zobaczyć korzyści z niego płynące jak najszybciej i najchętniej na najwyższym poziomie. Co przeszkadza w skutecznej nauce?

Czym jest nawyk

W definicji psychologicznej nawyku czytamy, że jest to wyuczona, zautomatyzowana czynność lub sposób zachowania, nabywany przez wielokrotne powtarzanie w podobnych sytuacjach, oszczędzający czas i energię. Tworzenie nawyku trwa od trzech do dziewięciu miesięcy, uzależnione jest od osoby, częstotliwości wykonywania i okoliczności towarzyszących – im bardziej podobne środowisko powtarzanych czynności, tym skuteczniejsza praca nad tworzeniem nawyku. Siła nawyku jest ogromna, więc pozbycie się takich, które ograniczają lub blokują efektywność, to naprawdę wielkie wyzwanie. Jeśli nasze dzieci nie wypracowały jeszcze nawyku uczenia się, dobrze jest pomyśleć nad tym, jak budować zdrowe i efektywne drogi osiągania sukcesów w nauce. Jeśli już zaobserwujemy przyzwyczajenia, które mogą przekształcić się w szkodliwy nawyk, dobrze jest podjąć z dzieckiem rozmowę i wspierać je w zmianie.

Nawyki obniżające skuteczność uczenia się i sposoby ich zmiany

1. Sposób myślenia o uczeniu się

Jeśli dziecko myśli o uczeniu się w sposób negatywny („Jeszcze matma…”, „Znowu to głupie wypracowanie…”), pasywny („Jakoś to będzie…”, „Przeżyję…”) albo życzeniowy („Chyba umiem”, „Wydaje mi się, że skończyłam…”), to efektywność może być bardzo niska. Dużo lepsze wyniki uczenia się można uzyskać wtedy, gdy dziecko dokładnie wie, czego ma się nauczyć, co ma zrozumieć i zastosować oraz w jakim kontekście. Potrzebne są tutaj kryteria osiągania sukcesu (lub cele szczegółowe realizowane na lekcjach), które każdy nauczyciel powinien przekazywać swoim uczniom, wprowadzając nowe treści lub umiejętności.

Mając podane kryteria, dziecko może samodzielnie sprawdzać swój poziom przyswojenia wiedzy czy umiejętności. Wtedy zadaje sobie konkretne pytania sprawdzające. Np.: „Czy ja to wiem? Tak, bo znam definicję, potrafię chronologicznie wymienić wydarzenia…”, „Czy ja to rozumiem? Tak, ponieważ umiem opowiedzieć o tym zjawisku, scharakteryzować jego najważniejsze elementy”, „Czy ja to potrafię zastosować? Tak, ponieważ rozwiązałem to i to zadanie i zastosowałem ten i ten wzór” (odpowiedzi na pytania są różne, w zależności od przedmiotu i kryteriów podanych przez nauczyciela).

2. Monotonne powtarzanie

„Powtarzanie jest matką zapamiętywania” – zauważyli to już starożytni, jednak nie każdy sposób powtarzania jest skuteczny. Monotonne, męczące powtarzanie powoduje, że w głowie rodzą się opór i nuda, a to nie jest dobry „pokarm” dla mózgu. Skuteczne powtórki powinny być uporządkowane w czasie i powiązane z innymi niż wzrok i słuch zmysłami. Jak to zrobić?

Dla większych partii materiału, które mają być skutecznie i na długo zapamiętane,  zaplanować schemat powtarzania:

• pierwsza powtórka w krótkim czasie od usłyszenia czy przeczytania nowych wiadomości (pod koniec lekcji lub po zakończeniu czytania),
• druga tego samego lub następnego dnia,
• trzecia – do tygodnia,
• czwarta – do miesiąca,
• piąta – do pół roku.

W ten sposób treści są utrwalone w pamięci. Dla bieżącego uczenia się: powtarzanie z notatkami graficznymi, z fiszkami, kolorowymi karteczkami rozłożonymi lub przyklejonymi w różnych miejscach pokoju, w rytmie: piętnaście minut po zakończeniu, godzina po zakończeniu, kilka godzin (np. jako ostatnia czynność związana z nauką tego dnia). 3. Ciche czytanie i powtarzanie „w głowie”

Męczące i bardzo mało skuteczne. Jeśli czytanie, to głośne, z zaznaczaniem istotnych kwestii i tworzeniem notatek, najlepiej graficznych. Pomaga także łączenie – szczególnie trudniejszych kwestii – z „kotwicami”, np. przedmiotami, kolorami, kształtami itd.

4. Korzystanie z notatek linearnych

Tworzenie notatki linearnej oraz korzystanie z niej jest czasochłonne i wymaga dość wysokich kompetencji językowych. W dobie dominacji technologii cyfrowej, gdzie królują skróty i emotikony, potrzebne są inne narzędzia wspomagania pamięci. W notowaniu zdecydowanie sprawdzają się notatki graficzne, które angażując obie półkule mózgowe, zwiększają skuteczność porządkowania i zapamiętywania wiedzy. Sprawdź, jak przygotować mapę myśli.

5. Uczenie się bez planu i organizacji

Uczenie się na następny dzień w szkole dobrze jest zacząć od zorganizowania przestrzeni sprzyjającej temu procesowi: porządek na biurku czy stole, poukładanie książek i zeszytów, z których będzie trzeba korzystać, w jednym miejscu i w kolejności od najtrudniejszych (mniej lubianych, uciążliwych) po łatwe i przyjemne. Przykładowo: na następny dzień trzeba rozwiązać kilka zadań z matematyki, powtórzyć treści z lekcji przyrody, napisać plan wydarzeń do przeczytanej lektury, dokończyć pracę plastyczną. Dziecko tracące ze zmęczenia koncentrację uwagi będzie miało dużo kłopotów, aby zabrać się do zadań z matematyki, stąd odwrócenie kolejności jest sprawdzonym rozwiązaniem. Przy czym ważne jest również, aby miało w zasięgu ręki wszystkie potrzebne przybory.

6. Hałas i chaos podczas uczenia się

Dzieci, a jeszcze częściej nastolatki, uczą się przy muzyce – słuchawki na uszach – lub przy włączonym telewizorze lub komputerze. Zerkają w powiadomienia, rodzeństwo zagląda do pokoju, zagaduje, przerywają naukę na prowadzenie rozmów telefonicznych lub różnego rodzaju „przeszkadzajki”: przekąski, zabawa z psem, pogaduchy z rodzeństwem lub rodzicami, wyglądanie przez okno itd. Jak powinno być? W miarę możliwości wyciszony pokój (np. zamknięte drzwi, aby nie dobiegały odgłosy życia rodziny z innych pomieszczeń), woda w zasięgu ręki (bidon lub butelka zdecydowanie lepsze od szklanki, która dość łatwo może stać się przyczyną katastrofy na biurku). Przerwy są ważne, jednak powinny mieć rytm, który nie przeszkadza, np. po wykonaniu określonej części zadań można wstać, pójść do kuchni czy łazienki, zamienić kilka zdań z rodziną. Jednak te przerwy nie powinny być dłuższe niż kilka minut.





Maria Tuchowska
Nauczyciel dyplomowany, polonista i teolog. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą w placówkach integracyjnych różnego poziomu, edukator, coach, przeprowadziła ok. 600 szkoleń z zakresu kompetencji psychospołecznych nauczycieli, prawa oświatowego, pracy z dziećmi i młodzieżą z różnego typu zaburzeniami. Specjalizuje się również w tematyce dotyczącej zagadnień związanych z obecnością rodziców w szkole.