Gdy słyszymy słowo „uzależnienie”, najczęściej myślimy o nałogowym zażywaniu szkodliwych substancji. Coraz częściej jednak niepokój wzbudzają uzależnienia innego rodzaju, takie jak uzależnienia behawioralne, które dotyczą bardziej określonych czynności niż substancji. Zjawisko jest niepokojące, obejmuje coraz więcej nastolatków, a nawet dzieci. Wzmożona czujność osób dorosłych staje się wprost nieodzowna.

Co to są uzależnienia behawioralne

W klasycznym rozumieniu uzależnienia osoba, której ono dotyka, zażywa określone rodzaje substancji i ich poszukuje. Uzależnienia behawioralne dotyczą natomiast określonych czynności, co może być równie szkodliwe. Mówimy o nich jako o zaburzeniach nawyków i popędów. W tym przypadku dochodzi do wielokrotnego wykonywania pewnych czynności, co przyjmuje charakter utrwalony i powtarzalny. W efekcie osoba uzależniona doświadcza zmniejszenia odczuwanego napięcia i poprawy samopoczucia. Wykonywanie powtarzalnych czynności wywołuje w uzależnionym przyjemność, wprost euforię, uczucie zaspokojenia i ulgi. Tym samym w uzależnieniu behawioralnym dana osoba odczuwa przymus, by powracać do podejmowania określonego działania. Jego realizacja przynosi ulgę, natomiast brak skutkuje narastającym rozdrażnieniem, frustracją i pojawieniem się tendencji do zachowań agresywnych. Podobnie jak w innych uzależnieniach, również w uzależnieniu behawioralnym dochodzi do nieprawidłowego kontrolowania impulsów. Uzależniony podejmuje powtarzalną czynność czy zachowanie na skutek wewnętrznego przymusu i silnego pragnienia. Co więcej, wewnętrzny przymus dotyczy nie tylko samego rozpoczęcia czynności, ale także jak najdłuższego jej kontynuowania. Proces jest na tyle angażujący i uzależniający, że dotyczy już nawet dzieci.

Przykłady uzależnień behawioralnych

U wielu osób uzależnionych behawioralnie, po początkowej uldze, pojawia się poczucie winy i wyrzuty sumienia. Powtarzalność zachowań daje jednak potężną dawkę dopaminy, od której organizm też się uzależnia. Jeśli określone działanie ma na celu rozładowanie stresu, odreagowanie, poradzenie sobie z problemami czy poprawę humoru, bardzo prawdopodobne jest, że wytworzy się niebezpieczne połączenie, tzw. „układ nagrody”.  Mózg będzie dążył do odczucia ulgi i lepszego samopoczucia, domagając się powtórnego wykonania określonej czynności. Do najczęstszych uzależnień behawioralnych, w których tworzy się „układ nagrody”, należą:

• uzależnienie od Internetu i komputera,
• uzależnienie od telefonu,
• zakupoholizm,
• pracoholizm,
• hazard,
• kompulsywne objadanie się,
• uzależnienie od pornografii.

Uzależnienia behawioralne mogą więc dotyczyć nawet zwykłych aktywności, naturalnie podejmowanych każdego dnia, takich jak jedzenie czy zakupy. Oczywiście, nie każde powtarzanie wykonywania tych czynności będzie skutkowało uzależnieniem, nawet jeśli jest nadmierne. Problem rozwija się wraz z odczuwaniem przymusu, utratą kontroli i doświadczaniem silnych, negatywnych emocji związanych z koniecznością zaprzestania wykonywania czynności.

Kryteria rozpoznania uzależnień behawioralnych

Społeczeństwo nadal nie odbiera uzależnienia behawioralnego jako choroby, mimo że nią jest. Według ICD-10 do podstawowych kryteriów diagnostycznych uzależnienia behawioralnego należą:

• zachowanie o charakterze wewnętrznego przymusu.
• stan silnego niepokoju i wewnętrznego napięcia przed rozpoczęciem czynności,
• wrażenie niepanowania nad sobą.

Ponadto u osoby uzależnionej behawioralnie odnotowuje się obecność minimum pięciu poniższych kryteriów:

• myśli i działania skoncentrowane wokół czynności „nałogowej”,
• coraz częstsze powtarzanie zachowania, wydłużanie jego trwania, nawet jeśli początkowo osoba uzależniona tego nie planowała, niemożność przerwania mimo podejmowanych prób,
• nieprzynoszące efektu próby przywrócenia kontroli nad życiem,
• poświęcanie większości czasu na wykonywanie danej czynności,
• zaniedbywanie innych sfer życia,
• kontynuowanie szkodliwych zachowań pomimo wyraźnych szkód w związku z nimi powstałych,
• stwierdzenie tolerancji (potrzeba zwiększania nasilenia zachowań w celu uzyskania efektów otrzymywanych wcześniej przy mniejszym nasileniu),
• niepokój i rozdrażnienie wynikające z niemożności podjęcia zachowania.

O uzależnieniu behawioralnym mówimy, gdy część z wymienionych zachowań utrzymuje się dłużej niż miesiąc bądź ma tendencję do nawracania.

Wśród dzieci i młodzieży najczęściej pojawiają się uzależnienia behawioralne związane z technologią, m.in. uzależnienia od:

• telefonu i smartfonu (fonoholizm),
• komputera i Internetu,
• gier komputerowych,
• e-hazard (karty, loterie).

Początkowo silna koncentracja na czynności, która nierzadko jest związana z hobby i po prostu sprawia dziecku przyjemność, dostarcza radości, satysfakcji i motywacji. Dopóki dana czynność jest kontrolowana, podobnie jak pozostające w sferze wpływu pozytywne uczucia, dziecko potrafi w każdym momencie zakończyć bądź przerwać daną aktywność, bez większej reakcji emocjonalnej. Uzależnienie pojawia się, gdy kończenie czynności wywołuje inne, silne emocje, m.in. duży stres, napięcie, niepokój, lęk, złość czy ogólne poczucie beznadziejności. Do tego dochodzi częsta utrata kontroli. Pomimo negatywnego wpływu powtarzania czynności dziecko odczuwa przymus jej podejmowania. Z czasem zapotrzebowanie organizmu wzrasta, a zaniedbaniu ulegają inne sfery życia, jak szkoła, rodzina czy rówieśnicy.

Uzależnienia behawioralne – leczenie

W leczeniu uzależnienia behawioralnego stosuje się przede wszystkim psychoterapię, w szczególności psychoterapię poznawczo-behawioralną oraz dialog motywujący. W niektórych przypadkach specjalista zaleca również farmakoterapię. Dużym wsparciem jest uczestniczenie w grupach samopomocowych, a także w terapii rodzinnej. Terapia jest procesem złożonym i długotrwałym, a skorzystanie z pomocy terapeuty uzależnień zwykle jest koniecznością.




Anna Chmielewska
Nauczyciel dyplomowany, pedagog, terapeuta pedagogiczny, surdopedagog, terapeuta ręki. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą, w tym z różnego typu zaburzeniami. Stosuje elementy Dialogu Motywującego i mediacji. Specjalizuje się w terapii pedagogicznej, technikach szybkiego zapamiętywania i uczenia się oraz w kinezjologii edukacyjnej.