Otyłość to obciążenie. Nie tylko fizyczne. Wpływa na stan psychiczny dziecka.

Na powstawanie otyłości  wpływ mają czynniki genetyczne i środowiskowe. Te pierwsze jednak  odpowiadają co najwyżej za 45% jej  przypadków.  O nadmiernym przybieraniu na wadze, co później  może się przyczynić do  wystąpienia chorób przewlekłych, decyduje głównie styl życia. Jednak obok negatywnych skutków otyłości, objawiających się ryzykiem zachorowań, zwyrodnień, dysfunkcji, które często są omawiane w mediach, pojawia się konsekwencja w postaci różnego rodzaju problemów psychicznych. Trudności psychiczne same w sobie mogą  wyzwalać zaburzenia odżywiania. A wynikła z nich otyłość dodatkowo będzie je nasilać lub rodzić nowe. Tak powstaje błędne koło.

Nasze przekonania

Obyczajowość w naszym kręgu kulturowym jest dość surowa dla osób nienormatywnych. I nieważne, czy chodzi o zachowanie, czy wygląd. Pewne elementy oceny są powiązane z płcią. I tak, dziewczynka uznana za mocno nieatrakcyjną budzi współczucie i troskę, ale też wywołuje ocenę ze strony otoczenia. Dla kobiet to istotna kulturowa wada. Dlatego w dorosłości nastawione są na doszukiwanie się wszelkich usterek, odstępstw, „niedociągnięć” względem aktualnie obowiązującego kanonu urody. Dziewczynki z nadwagą wraz z wiekiem coraz częściej słyszą uwagi na temat ich masy ciała. Nie wszystkie są złośliwe, a sporo jest dyktowana szczerą życzliwością. Ale i tak decydują one o postrzeganiu samych siebie i wpływają na poczucie własnej wartości.

Chłopcy z otyłością pozornie mają łatwiej. Tu nikt nie skupia się tak mocno na wyglądzie. Krytyka figury  zdarza się rzadko. Jednak zwiększona masa ciała obniża ogólną sprawność, powoduje gorszą kondycję. Mniejsze umiejętności  podczas podwórkowych meczy albo ostatnie miejsca w biegowych wyścigach  skutecznie podkopują pewność siebie. W świecie chłopców dobra sprawność fizyczna jest mocno skorelowana z płcią i silnie wpływa na rodzące się poczucie męskiej tożsamości.

Podsumowując, ludowe, krzywdzące przekonanie, że brzydka dziewczynka to nieszczęście, a chłopak „ciapa” to dramat – co jakiś czas dotyka dzieci z otyłością. Najczęściej przecież niezawinioną, bo wynikłą  ze specyficznej sytuacji rodzinnej albo powielanego stylu życia, co w przypadku dziecka jest zupełnie naturalne.

Portret rodzinny

Gdy myślimy o rodzinie zmagającej się z otyłością,  widzimy taki oto obrazek: kanapa, telewizor, na stole miska chipsów. Istotnie, niska aktywność fizyczna i nieprawidłowe nawyki żywieniowe wpływają na pojawienie się dodatkowych kilogramów. Ale nie tylko. Do czynników ryzyka zaliczymy tak nieoczywiste rzeczy jak zbyt krótki sen, jedynactwo, nadmiar stresu. Idąc dalej, możemy nakreślić portret psychologiczny takiej rodziny. Familia, w której pojawiają się dzieci z otyłością, określana jest przez psychologów jako psychosomatyczna. Rodziców charakteryzuje chwiejność emocjonalna. Nie nabyli oni umiejętności regulowania swoich emocji w sposób skuteczny, zdrowy dla siebie i otoczenia. Mają tendencję, na ogół nie do końca uświadomioną, by wykorzystywać potomstwo do zaspokajania swoich potrzeb. Często dziecko w takiej rodzinie spełnia ambicje rodziców, pomaga im się regulować (jest np. pocieszycielem w chwili smutku), łagodzi konflikty, występuje w roli mediatora. W funkcjonowaniu takich bliskich sobie osób zatarte są często granice wewnętrzne. Sprawa jednego z członków jest automatycznie sprawą wszystkich. Dziecko jest chronione przed światem zewnętrznym, ale nie przed napięciami w samej rodzinie.  Ogranicza się kontakt ze środowiskiem zewnętrznym, uznając je za niebezpieczne. Rodzi się znikoma autonomia malucha. Jedzenie może być dodatkową formą kontroli nad nim, czego przykładem jest przymusowe karmienie na wczesnym etapie.

Skutki

Dzieci i młodzież z nadwagą doświadczają więcej problemów psychospołecznych niż ich rówieśnicy o prawidłowej masie. W kulturach, które piętnują otyłość, zauważa się pojawianie zaburzeń psychicznych u nastolatków borykających się nadbagażem kilogramów. Stygmatyzacja osób z nadwagą daje się już zauważać u... trzylatków. W badaniach wykazano, że przedszkolaki przypisywały pozytywne cechy osobom szczupłym, a negatywne z otyłością. Należy to rozumieć jako przejęcie przekonań na temat nadwagi od osób dorosłych (internalizacja). Życzliwe postrzeganie ideału szczupłego ciała oraz uprzedzenia wobec nadmiernej tkanki tłuszczowej to zjawisko wyłącznie kulturowe. Dlatego właśnie czynniki społeczne przesądzają o pojawieniu się wśród dzieci zjawisk takich jak wiktymizacja, stygmatyzowanie, marginalizacja, a wreszcie prześladowanie osób z nadwagą.

Wszystkie te czynniki mogą prowadzić do poważnych zaburzeń i konsekwencji. Wśród nich rozpoznajemy te, które wynikają z czynników wewnętrznych, jak niezadowolenie z własnego wyglądu, oraz zewnętrznych, wspomnianych wyżej. Najczęściej występują:

• obniżone poczucie własnej wartości
• negatywny obraz siebie
• nadmierna samokrytyka
• zaburzenia zachowania
• depresja
• myśli samobójcze

Zadania nauczyciela

Tak jak rodzina jest fundamentem zmiany w przypadku dziecka z otyłością, tak rola szkoły jest nieoceniona, jeśli chodzi o zapobieganie negatywnym skutkom psychospołecznym. Szczególna wrażliwość na relacje rówieśnicze, budowanie pozytywnego wizerunku ucznia w grupie i współpraca z rodzicami to filary dobrostanu psychicznego dziecka z nadwagą. Najważniejsze wskazówki to:

1. Tworzenie odpowiedniej atmosfery w klasie:

• nagradzanie postaw empatycznych
• zachęcanie do współpracy
• natychmiastowe reagowanie na wyśmiewanie czy brak szacunku
• wskazywanie różnic wśród ludzi jako naturalnych zjawisk

2. Zapobieganie stygmatyzacji:

• przy tematach dotyczących zdrowia czy odżywiania stosować komunikację ogólnie skierowaną
• nie wyróżniać dziecka w kontekście zachowań związanych z posiłkami (nie chwalić za właściwe wybory oraz nie ganić)
• nie komentować publicznie wyglądu lub sprawności

3. Wspieranie samooceny:

• zwracanie uwagi na mocne strony dziecka
• dawanie możliwości osiągania sukcesów na różnych polach
• uwzględnianie starania i włożony wysiłek

4. Współpraca z rodzicami

• informowanie o niepokojących sygnałach
• skupianie uwagi na wszystkich aspektach funkcjonowania dziecka bez nadmiernej koncentracji na kwestiach otyłości
• przekazywanie sugestii pedagoga szkolnego i pielęgniarki bez oceny

5. Organizacja zajęć

• unikanie aktywności fizycznej opartej na konkurencji
• wprowadzanie różnych form, tak by uczeń w innych aktywnościach mógł się pozytywnie wykazać
• dostosowanie tempa i intensywności ćwiczeń do możliwości

Podsumowując, warto zwrócić uwagę, że obecnie leczenie otyłości u dzieci zmierza w kierunku interdyscyplinarnym. Obok programów dietetycznych i zwiększenia aktywności fizycznej coraz częściej spotyka się budowanie nawyków ze wsparciem psychologa oraz uczestnictwo w terapii rodzinnej.





Patrycja Karwicka-Bogusz
Innowatorka (ministerialne stypendium), pedagożka, wykładowczyni w Wyższej Szkole Kształcenia Zawodowego, absolwentka szkoły praw człowieka przy Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka, dziennikarka specjalizująca się w tematyce oświatowej, redaktorka naukowa (certyfikat), twórczyni nagradzanych projektów edukacyjnych (ogólnopolskie konkursy grantowe), laureatka ogólnopolskich konkursów literackich.