Ocena jako element dialogu między szkołą, uczniem i rodzicem
Ocenianie wewnątrzszkolne stanowi często temat wielu dyskusji podejmowanych przez nauczycieli. To niełatwe zagadnienie, bo dotyka człowieka, który tej ocenie podlega. Być uważnym przy ocenianiu to jedno, a dostrzegać istotę oceniania jako swoistą informację dla ucznia i rodzica w świetle obowiązujących przepisów – to już inna rzecz. Niniejszy artykuł przeprowadza Czytelnika przez katalog wybranych przepisów prawa oświatowego, w których mowa o istocie i celach oceniania wewnątrzszkolnego, a zastosowana przez autorki formuła „3U – uświadamiam, uczę, utrwalam” ma służyć uporządkowaniu wiedzy o ocenianiu wewnątrzszkolnym w aspekcie prawnym.
I. UŚWIADAMIAM
Ocena w procesie edukacji
Szkoła jest miejscem, w którym realizowane są różne procesy angażujące nauczyciela, ucznia, a czasem i samego rodzica. Efekty wszelkich podejmowanych działań podlegają ocenie i bez względu na jej formę wszyscy wiemy, że to nieodłączny element szkolnej rzeczywistości. Praktycy zawodu, choć mają własne opinie i doświadczenia w kwestii oceniania, zdają sobie sprawę, że ocena szkolna jest ważnym narzędziem komunikacji, a jej znaczenie wykracza daleko poza funkcję klasyfikacji śródrocznej, rocznej i końcowej. To przede wszystkim źródło cennych informacji dla ucznia, rodzica i nauczyciela.
Daj mi człowieka, a znajdę na niego paragraf
W dzisiejszym świecie, w różnych branżach poruszamy się często w gąszczu przepisów, które są nieczytelne dla zwykłego śmiertelnika. Wobec tego przejrzyste i zrozumiałe uporządkowanie oraz przywołanie najważniejszych źródeł prawa w aspekcie oceniania wewnątrzszkolnego wydaje się zasadne i potrzebne.
Podróż przez ocenianie w świetle przepisów prawa oświatowego można zacząć od uświadomienia sobie, jakie podstawowe akty normatywne funkcjonują w tym zakresie.
Na początek krótkie przypomnienie. W hierarchii źródeł prawa najważniejszym aktem prawnym jest Konstytucja RP, czyli ustawa zasadnicza. To tutaj znajdziemy już pierwsze wzmianki o edukacji w szkole publicznej, która jest bezpłatna, i o prawie do nauki dla każdego (art. 70 Konstytucji). W kontekście oświaty i oceniania na drugim miejscu funkcjonują równolegle dwie ustawy, które często są utożsamiane: ustawa o systemie oświaty (uso), mocno już „okrojona”, lecz nadal obowiązująca, w szczególności istotny dla oceniania rozdział 3a, oraz ustawa – Prawo oświatowe (uPo). Następne w kolejności są tzw. akty wykonawcze, czyli rozporządzenia, dla których podstawą do obowiązywania są powyższe ustawy. Rozporządzeń mamy mnogość, dlatego na początku przedstawimy jedno z nich – w sprawie oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy w szkołach publicznych.
Owo rozporządzenie przeprowadza nas „czynnościowo” przez kolejne paragrafy, wskazując, kiedy i jakie działania podejmują nauczyciele oraz jakie są elementy konieczne powstającej dokumentacji szkolnej, jak np. protokoły z egzaminów klasyfikacyjnych bądź poprawkowych. II. UCZĘ
Ocena, którą otrzymuje uczeń w szkole, stanowi niewątpliwie ważny element całego procesu edukacji. Jako narzędzie komunikacji powinna służyć budowaniu relacji pomiędzy wszystkimi jego uczestnikami – nauczycielem, uczniem i rodzicem. I nie są to mrzonki ani czcze pogaduszki, lecz wnioski wynikające wprost z obowiązujących przepisów.
Ocenianie z sufitu – NIE
Szczegółowe warunki i sposób oceniania wewnątrzszkolnego uczniów, o którym mowa w art. 44b ustawy o systemie oświaty zawiera Statut szkoły (patrz: art. 98 ust.1 pkt 8 uPo). Szczegółowe warunki i sposób oceniania wewnątrzszkolnego określa statut szkoły (patrz: art. 44b ust. 10 uso).
Ocena jako informacja dla ucznia i rodzica – TAK
Ocenie podlegają wiedza i umiejętności ucznia oraz jego zachowanie, ale tym zajmiemy się innym razem. W świetle przepisów ustawy o systemie oświaty ocenianie osiągnięć edukacyjnych ucznia polega na rozpoznawaniu przez nauczycieli poziomu i postępów w opanowaniu przez ucznia wiadomości i umiejętności w stosunku do wymagań, bądź efektów kształcenia i kryteriów weryfikacji określonych w podstawach programowych i wymagań wynikających z przyjętych i realizowanych w szkole programów nauczania (patrz: art. 44b ust. 3 pkt 1 uso). Ocenianie osiągnięć edukacyjnych ucznia, które odbywa się w ramach oceniania wewnątrzszkolnego, obejmuje formułowanie przez nauczycieli wymagań edukacyjnych niezbędnych do otrzymania przez ucznia poszczególnych ocen. Mogą to być oceny bieżące i klasyfikacyjne, a w tym śródroczne, roczne i końcowe (patrz: art. 44e ust. 1 uso).
Ocenianie bieżące z zajęć edukacyjnych ma na celu monitorowanie pracy ucznia oraz przekazywanie uczniowi informacji o jego osiągnięciach edukacyjnych pomagających w uczeniu się, poprzez wskazanie, co uczeń robi dobrze, co i jak wymaga poprawy oraz jak powinien dalej się uczyć (patrz: § 12 rozporządzenia w sprawie oceniania). Podobnie cel ten wybrzmiewa w ustawie o systemie oświaty (patrz: art. 44b ust.5 pkt 2 uso). Łatwo dostrzec, iż to klasyczny feedback, czyli metoda udzielenia informacji zwrotnej, która ma budować, nie rujnować. Potwierdza to inny cel oceniania, o którym mowa w ustawie. W myśl art. 44b ust. 5 pkt 4 uso ocenianie osiągnięć edukacyjnych ucznia ma na celu motywowanie go do dalszych postępów w nauce.
Ocena jest nie tylko wskazówką dla ucznia o tym, co zrobił dobrze i nad czym może jeszcze popracować. To również bezcenna przestrzeń do dialogu z rodzicem, dla którego ocena dziecka jest informacją o tym, jak radzi sobie w szkole na tle rówieśników i jak wspólnie, w bezpiecznym środowisku domowym, mogą mu pomagać, by wzmacniać je w prawidłowym rozwoju. To informacja o postępach i trudnościach ucznia w nauce oraz o jego szczególnych uzdolnieniach (patrz: art. 44b ust. 5 pkt 5 uso). Warunki i sposób przekazywania tych informacji rodzicom odnajdujemy w statucie szkoły (patrz: art.44b ust. 6 pkt 7 w związku z art. 44b ust. 10 uso).
Informacja o ocenianiu wewnątrzszkolnym przekazywana jest przez nauczycieli uczniom i ich rodzicom każdorazowo na początku roku szkolnego. Warto zwrócić uwagę na trzy istotne elementy tej informacji. Są to bowiem informacje o wymaganiach edukacyjnych, sposobach sprawdzania osiągnięć oraz warunkach i trybie otrzymania przez ucznia oceny wyższej. Szczegółowo mowa o tym w treści przepisu art. 44b ust 8 uso.
Zarówno dla ucznia, jak i rodzica ocena jest twórczą formą dialogu, gdy jest rzeczywiście konstruktywna i zrozumiała, a nade wszystko jawna (patrz: art. 44e ust. 2 uso). Nauczyciel formułując ocenę na temat poziomu opanowania wiedzy i umiejętności przez ucznia oraz jego postępów, musi pamiętać o konieczności jej uzasadnienia w sposób określony w statucie szkoły (patrz: art. 44e ust. 3 uso), bez względu na to, czy jest wyrażona stopniem w skali, o której mowa w § 7 ust. 1 rozporządzenia w sprawie oceniania, czy też jest oceną opisową (patrz: § 8 ww. rozporządzenia), a ponadto o udostępnieniu uczniom i jego rodzicom sprawdzonych i ocenionych prac pisemnych (patrz: art. 44e ust. 4 uso) również w sposób określony w statucie szkoły (patrz art. 44e ust. 7 uso).
Pochylając się nad informacyjną funkcją oceny, należy dostrzec też jej znaczenie w związku z roczną klasyfikacją ucznia. Tu zadaniem szkoły jest poinformowanie ucznia oraz jego rodziców o przewidywanych dla niego rocznych ocenach klasyfikacyjnych z zajęć edukacyjnych w terminie i formie określonej w statucie szkoły (patrz: art.44g ust. 1 uso).
Ocena jako informacja dla szkoły i samych nauczycieli – TAK
Bez wątpienia dialog nauczycieli z uczniami i rodzicami na temat oceniania wewnątrzszkolnego to wartość sama w sobie. Sprzyja rozwijaniu pasji uczniów, motywuje ich do działania, wspiera w budowaniu poczucia wartości i sprawczości. Dobra komunikacja ułatwia rodzicom być dobrymi doradcami w rozwoju zawodowym dziecka. To podstawowy fundament do wzrastania szkoły jako organizacji, do tworzenia w niej jedności i zaufania wśród wszystkich jej partnerów. Ocenianie wewnątrzszkolne ma na celu dostarczanie informacji o postępach i trudnościach w nauce oraz o szczególnych uzdolnieniach ucznia nie tylko jego rodzicom, ale i nauczycielom, którzy dzięki świadomości uzyskiwanych efektów w ramach procesu dydaktycznego mają możliwość właściwego ukierunkowania również swojej ścieżki doskonalenia organizacji i metod pracy dydaktyczno-wychowawczej: (patrz: art. 44b ust. 5 pkt 6 uso). III. UTRWALAM
Oceniaj i doceniaj równocześnie, pamiętając, że słowa mają moc
Ocena jest formą dialogu między szkołą, uczniem i rodzicem. Umożliwia wymianę informacji o potrzebach zarówno ucznia, dla którego stają się one drogowskazem w procesie indywidualnego rozwoju, jak i nauczyciela, któremu pozwalają znaleźć właściwe metody do pracy i współpracy z rodzicami na rzecz wspólnego dobra dziecka.
Od momentu, gdy zaczynamy myśleć o ocenianiu jako narzędziu efektywnej komunikacji w relacji z uczniem i jego rodzicem, ocena przestaje być źródłem stresu, niskiej samooceny i kolejnym batem od życia.
Po przeczytaniu artykułu już wiesz, jakie przepisy prawa stanowią podstawę do oceniania wewnątrzszkolnego oraz dla kogo ocena jest informacją i które przepisy o tym mówią, ale nade wszystko jesteś świadomy, że ocena to narzędzie komunikacji służące budowaniu relacji pomiędzy nauczycielem, uczniem i rodzicem.
Urszula Chaberska
Absolwentka Politechniki Łódzkiej na kierunku włókiennictwo. Starszy wizytator w Kuratorium Oświaty i nauczyciel dyplomowany przedmiotów zawodowych z ponad 25 letnim stażem pracy. Posiada doświadczenia zdobyte na stanowisku dyrektora w szkole prowadzącej kształcenie zawodowe. Czynny egzaminator Okręgowej Komisji Egzaminacyjnej posiadający doświadczenie w zakresie tworzenia i recenzji zadań egzaminacyjnych egzaminu zawodowego. Autor programów nauczania na kwalifikacyjnych kursach zawodowych. Ukończyła liczne kursy i studia podyplomowe, m.in. w zakresie zarządzania projektami unijnymi i zarządzania oświatą. Koordynator projektów unijnych, zastępca koordynatora ds. kształcenia zawodowego w Kuratorium Oświaty. Posiada doświadczenie w prowadzeniu szkoleń dla dyrektorów szkół i placówek w szczególności w zakresie prawa oświatowego i kształcenia zawodowego. Wdrażała wprowadzane w wyniku reformy kształcenia zawodowego w 2019 roku, zmiany w kształceniu zawodowym, jako prelegent cyklu szkoleń, w tym Kujawsko-Pomorskiego Regionalnego Kongresu Zawodowego pod Patronatem Ministerstwa Edukacji Narodowej. Wyróżniona Medalem Komisji Edukacji Narodowej.
Anna Herbut-Giżyńska
Absolwentka Uniwersytetu Szczecińskiego na kierunku ekonomia. Trener oświaty, trener wspomagania, oligofrenopedagog i nauczyciel dyplomowany przedmiotów zawodowych z 25-letnim stażem pracy. Posiada doświadczenia zdobyte na stanowisku: wicedyrektora w szkole prowadzącej kształcenie zawodowe, starszego wizytatora w Kuratorium Oświaty. Czynny egzaminator Okręgowej Komisji Egzaminacyjnej. Ukończyła liczne kursy kwalifikacyjne i studia podyplomowe, m.in. w zakresie administracji publicznej, zarządzania oświatą, doradztwa zawodowego z elementami coachingu, diagnozy, terapii i edukacji osób ze spektrum autyzmu, etyki dla nauczycieli. Posiada doświadczenie w prowadzeniu szkoleń dla dyrektorów szkół i placówek w szczególności w zakresie prawa oświatowego i kształcenia zawodowego. Wdrażała wprowadzane zmiany w wyniku reformy kształcenia zawodowego w 2019 roku, zmiany w kształceniu zawodowym, jako prelegent cyklu szkoleń, w tym Kujawsko-Pomorskiego Regionalnego Kongresu Zawodowego pod Patronatem Ministerstwa Edukacji Narodowej. Doświadczony mówca i lider w Międzynarodowym Klubie Mówców Toastmasters International. Wyróżniona Medalem Komisji Edukacji Narodowej, a w ostatnim czasie odebrała z rąk Marszałka Województwa wyróżnienie w kategorii Kujawsko-Pomorski Lider Edukacji 2025.
Dokładamy wszelkich starań, aby zamieszczane informacje były rzetelne i zgodne z aktualną wiedzą. Nie ponosimy jednak odpowiedzialności za ewentualne błędy czy braki w artykule ani za rezultaty działań podjętych na ich podstawie.