Wśród wielu nauczycieli, a także rodziców uczniów, ciągle jeszcze dominuje przekonanie, że o skuteczności uczenia się decydują metody i techniki pracy na lekcji i praca własna ucznia. W mojej ocenie – nauczyciela z wieloletnim stażem pracy pod tablicą i kilkunastoletnią pracą z nauczycielami jako edukator i coach – podstawą efektywnego uczenia się uczniów jest poczucie bezpieczeństwa, które uzyskuje się poprzez dobre relacje i przejrzystość procesów edukacyjnych.

Co to jest dobra atmosfera na lekcji?

Ocena atmosfery pracy klasie to zadanie o tyle trudne, że dotyczy emocji każdego uczestnika zajęć, w tym nauczyciela, a więc jest to bardzo subiektywne odczucie tego, co sprzyja lub utrudnia uczenie się. Łatwiej wymienić, co dzieje się w zespole klasowym, gdy jest dobra atmosfera pracy: uczniowie są zaangażowani i zmotywowani do działania, koncentrują się na zadaniach, współpracują ze sobą, chętnie zadają pytania, a błędy zamiast lęku budzą ciekawość. Wszystko to dzieje się za przyczyną stanu, który nazywany jest poczuciem bezpieczeństwa emocjonalnego, czyli takiego, w którym mózg może skupiać się na procesach poznawczych, bo żaden z docierających do niego bodźców nie jest informacją o zagrożeniach. To poczucie bezpieczeństwa jest fundamentem skutecznego uczenia się uczniów.

Co to jest skuteczność uczenia się?

Wbrew utartym stereotypom skuteczności uczenia się nie mierzy wcale stopień czy inny rodzaj oceny. Każdy człowiek ma inny potencjał, inne talenty i możliwości, inne ograniczenia. Związane jest to z wieloma czynnikami, na które najczęściej osoba nie ma wpływu. Stąd też skuteczność to raczej osiąganie wyników na miarę swoich możliwości, a nie spełnianie zewnętrznych oczekiwań i norm. Najlepszym wskaźnikiem skuteczności uczenia się ucznia jest jego rozwój w różnych obszarach. Jeśli dostrzegany jest postęp, to znaczy, że uczenie się jest efektywne. Alarmujący jest brak postępu. 

Co przeszkadza w budowaniu dobrej atmosfery na lekcji?

1. Zaburzone relacje w klasie, które obniżają poczucie bezpieczeństwa dzieci/nastolatków. Poczucie braku życzliwości ze strony rówieśników, obawa przed ich reakcjami skutecznie pozbawiają inicjatywy podczas lekcji. Zamiast koncentracji i motywacji do działania – budzą czujność w rozpoznawaniu zagrożeń ze strony kolegów czy koleżanek.
   
   
2. Zakłócenia w komunikacji, prowadzące do trudnych sytuacji lub wręcz do konfliktów. Agresywny język „ty” może destrukcyjnie wpływać na relacje, ponieważ sprzyja obwinianiu, oskarżaniu, szukaniu winnych, eskalowaniu emocji obronnych.
   
   
3. Brak jasno określonych zasad współpracy, więc każdy działa indywidualnie, bez wyznaczonych punktów odniesienia. Nazwane i zapisane (np. w kontrakcie) zasady ułatwiają „bycie” w grupie, ale także wzmacniają poczucie bezpieczeństwa emocjonalnego.
   
   
4. Nadmierna rywalizacja może prowadzić do silnego osłabienia relacji, ponieważ y najistotniejsze staje się wtedy to, żeby nie przegrać, a nie to, żeby inni także odnosili sukcesy.
   
   
5. Zbytni autorytaryzm lub uległość nauczycieli przekładają się na rygorystyczną dyscyplinę lub zbytnie rozluźnienie na lekcjach. Ani jedno, ani drugie nie sprzyja uczeniu się, ponieważ  wzmagają lęki lub wspierają unikanie wysiłku.
   
   
6. Presja na wyniki (stopnie). Bardzo silnie zniechęcający do zaangażowania czynnik w przypadku uczniów, których zasoby nie pozwalają na pracę na najwyższym poziomie kryteriów. Osłabia samoocenę i poczucie wartości („Inni są lepsi”, „Jestem do niczego”, „Nigdy się tego nie nauczę”), rodzi lęki, co skutecznie pozbawia ucznia motywacji do pracy na własnym poziomie. 
   
   
7. Opresyjny system oceniania postępów, zwiększający strach przed stopniem, który nie niesie za sobą informacji o wiedzy i umiejętnościach, nie daje możliwości wykorzystania go do rozwijania swojego potencjału.
   
   
8. Brak przejrzystości w organizacji procesu edukacyjnego, w którym uczeń czuje się zagubiony, więc bez wsparcia nauczycieli i rodziców kompletnie sobie nie radzi, a o samodzielnym uczeniu się nie ma mowy.
   
   
9. Zbyt słabe wsparcie indywidualne, związane z różnymi czynnikami: zbyt wielu uczniów potrzebujących indywidualnego wsparcia lub nieadekwatne wsparcie, oparte na intuicji lub powierzchownej wiedzy dotyczącej zaburzenia lub innego problemu ucznia.
   
   
10. Brak lub zaburzona współpraca z rodzicami, która wpływa destrukcyjnie na atmosferę, ponieważ zarówno uczniowie, jak nauczyciele, wchodzą na lekcję z utrwalonymi negatywnymi emocjami, co związane jest z konfliktami wśród dorosłych opiekunów lub z obawami o reakcje rodziców na postępowanie nauczycieli.

Co pomaga w budowaniu dobrej atmosfery na lekcji?

1. Relacje w klasie oparte na szacunku dla człowieka. Każdy człowiek ma niezbywalne prawo do szacunku jako osoba. To prawa każdego niezależnie od wieku, pochodzenia, postępowania. Nauczyciel, okazując szacunek uczniowi, modeluje postawy młodych, równocześnie budując relacje w zespole. Zasada szacunku dotyczy wszystkich uczestników procesu edukacyjnego i wychowawczego: uczniów, nauczycieli, rodziców, pracowników niepedagogicznych w szkole.
   
   
2. Komunikacja asertywna w języku „ja”. Zapewnia nie tylko dobry przepływ informacji, skuteczne wyjaśnianie swojego stanowiska, ale również wspiera budowanie relacji opartych na szacunku.
   
   
3. Jasno określone granice chronią przed postępowaniem wbrew drugiemu człowiekowi, zapewniając równocześnie poczucie bezpieczeństwa każdemu.
   
   
4. Współpraca wspierająca skuteczność uczenia się to korzystanie z potencjału zespołu tak, aby osiągać cele własne, ale równocześnie służyć osiąganiu celów przez innych członków zespołu klasowego. Może być realizowana na wiele sposobów: praca zespołowa, grupowa, w zespołach zadaniowych, w projektach edukacyjnych, w kołach zainteresowań, w szkolnych zespołach sportowych i artystycznych, reprezentując klasę lub szkołę, a także działając na rzecz wsparcie innych – klasowa samopomoc uczniowska, wolontariat itd. Jednak najistotniejsza dla skutecznego uczenia się jest współpraca w procesie uczenia się uczniów na lekcji, podczas której uczeń działa samodzielnie lub w kooperacji z innymi, poszukując rozwiązań, a nie działając wg schematu lub na „gotowcach”. Wspólne poszukiwania z wykorzystaniem różnorodnych potencjałów uczniów to najskuteczniejsza forma współpracy wśród uczniów.
   
   
5. Wysoki poziom kompetencji emocjonalno-społecznych nauczycieli wyrażający się w sposobie komunikacji, empatii, zrównoważeniu emocjonalnym i nastawieniu na współpracę, a także w stałym poddawaniu refleksji swoich działań edukacyjno-wychowawczych.
   
   
6. Docenianie postępu zamiast skupiania się na efektach. Każde dziecko/nastolatek może i powinno się rozwijać, chociaż nie każde może to robić w takim samym tempie i z takimi samymi efektami. Truizm? Jasne, ale ciągle za mało urealniany we współczesnej szkole. Docenianie wysiłku, zaangażowania i stałego wzrostu nie może się odbywać poprzez stawianie stopni „na wyrost”, ale na rzetelnej informacji zwrotnej w odniesieniu do kryteriów spełniania wymagań.
   
   
7. System oceniania jako integralny czynnik procesu uczenia się. Ocenianie – zgodnie z prawem oświatowym – to zaplanowany proces zintegrowany z realizacją podstawy programowej. Nauczyciel, pracując z uczniami, zaczyna od przedstawienia tego, co będzie przedmiotem pracy w danym obszarze i w jaki sposób będzie to oceniane. Podając kryteria oceny oparte na poziomach przypisanych do ocen, wskazuje uczniowi punkty odniesienia ważne dla jego indywidualnego oceniania postępu. Taki sposób powoduje, że uczeń przed cały czas trwania lekcji (bloku lekcji) wie, co ma zrobić, aby osiągnąć dany cel, a to pozwala mu na wybór poziomu adekwatnego do własnych możliwości i aspiracji, ocena zaś staje się informacją o realizacji konkretnych celów.
   
   
8. Proces edukacyjny oparty na jasno sprecyzowanych celach szczegółowych, które są równocześnie kryteriami spełniania wymagań przypisanych do poziomu realizacji podstawy programowej. Jeśli uczeń, wchodząc na lekcję, wie, co tam się wydarzy, nie musi się denerwować czy wręcz obawiać, ale skupia się na osiągnięciu tych celów, które są w jego zasięgu.
   
   
9. Indywidualizacja oparta na akceptacji każdego ucznia, a także na rzetelnej wiedzy o potrzebach konkretnego ucznia związanych z realizacją celów szczegółowych. Np.: uczeń ze spektrum autyzmu potrzebuje wsparcia w planowaniu, więc kryterium „Opowie o…” dostosowane jest do jego potrzeb przez wprowadzenie dodatkowego planu wypowiedzi, itd. 
   
   
10. Współpraca z rodzicami oparta na wzajemnym poszanowaniu granic kompetencji, czyli rodzic wychowuje i akceptuje wsparcie nauczycieli, a nauczyciel organizuje proces edukacyjny oraz wspiera rodzica w wychowaniu.

Maria Tuchowska
Nauczyciel dyplomowany, polonista i teolog. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą w placówkach integracyjnych różnego poziomu, edukator, coach, przeprowadziła ok. 600 szkoleń z zakresu kompetencji psychospołecznych nauczycieli, prawa oświatowego, pracy z dziećmi i młodzieżą z różnego typu zaburzeniami. Specjalizuje się również w tematyce dotyczącej zagadnień związanych z obecnością rodziców w szkole.