Ocenianie zachowania w świetle prawa oświatowego

Ocenianie zachowania na stopień w szkole to fenomen. Ocena zachowania jest traktowana z jednej strony po macoszemu – przepisywana z roku na rok, sprowadzana do sprawdzania usprawiedliwionych i nieusprawiedliwionych nieobecności, z drugiej ma mityczną niemal moc dzielenia uczniów i uczennic na lepszych i gorszych. Niska ocena zachowania uniemożliwia otrzymanie świadectwa z czerwonym paskiem, zamyka drogę do najlepszych szkół średnich. Królowa ocen, jak pisał o niej wiele lat temu Klemens Stróżyński, w niektórych szkołach rządzi z ukrycia, w innych jest na piedestale, rozdając swoim poddanym dodatnie i ujemne punkty za dobre lub złe wykonywanie szkolnych obowiązków.

Artykuł jest pierwszą częścią cyklu dot. oceniania zachowania #ocenianie zachowania. Przyjrzymy się realiom tego procesu i przedstawimy nasz projekt związany z ocenianiem zachowania realizowany w tym roku szkolnym w jednej z poznańskich szkół.

Zacząć trzeba jednak od początku, czyli od tego, w jaki sposób prawo oświatowe reguluje funkcjonowanie w szkole oceny zachowania. I taki jest cel tego tekstu.

Co w prawie piszczy?

W rozdziale 3a. (Ocenianie, klasyfikowanie i promowanie uczniów w szkołach publicznych) Ustawy o systemie oświaty z dnia 7 września 1991 r. (Dz.U. 2020 poz. 1327) czytamy:

„Art. 44b. 1. Ocenianiu podlegają:

1) osiągnięcia edukacyjne ucznia;

2) zachowanie ucznia (…).

4. Ocenianie zachowania ucznia polega na rozpoznawaniu przez wychowawcę oddziału, nauczycieli oraz uczniów danego oddziału stopnia respektowania przez ucznia zasad współżycia społecznego i norm etycznych oraz obowiązków określonych w statucie szkoły.

5. Ocenianie osiągnięć edukacyjnych i zachowania ucznia odbywa się w ramach oceniania wewnątrzszkolnego, które ma na celu:

1) informowanie ucznia o poziomie jego osiągnięć edukacyjnych i jego zachowaniu oraz o postępach w tym zakresie;

2) udzielanie uczniowi pomocy w nauce poprzez przekazanie uczniowi informacji o tym, co zrobił dobrze i jak powinien się dalej uczyć;

3) udzielanie wskazówek do samodzielnego planowania własnego rozwoju;

4) motywowanie ucznia do dalszych postępów w nauce i zachowaniu;

5) dostarczanie rodzicom i nauczycielom informacji o postępach i trudnościach w nauce i zachowaniu ucznia oraz o szczególnych uzdolnieniach ucznia;

6) umożliwienie nauczycielom doskonalenia organizacji i metod pracy dydaktyczno-wychowawczej.

6. Ocenianie wewnątrzszkolne obejmuje: (…)

2) ustalanie kryteriów oceniania zachowania;

3) ustalanie ocen bieżących i śródrocznych ocen klasyfikacyjnych z obowiązkowych i dodatkowych zajęć edukacyjnych oraz zajęć, o których mowa w przepisach wydanych na podstawie art. 13 podtrzymywanie poczucia tożsamości narodowej, etnicznej, językowej i religijnej uczniów ust. 3, a także śródrocznej oceny klasyfikacyjnej zachowania (…);

5) ustalanie rocznych ocen klasyfikacyjnych z obowiązkowych i dodatkowych zajęć edukacyjnych oraz zajęć, o których mowa w przepisach wydanych na podstawie art. 13 podtrzymywanie poczucia tożsamości narodowej, etnicznej, językowej i religijnej uczniów ust. 3, oraz rocznej oceny klasyfikacyjnej zachowania;

6) ustalanie warunków i trybu otrzymania wyższych niż przewidywane rocznych ocen klasyfikacyjnych z zajęć edukacyjnych oraz rocznej oceny klasyfikacyjnej zachowania (…).

9. Wychowawca oddziału na początku każdego roku szkolnego informuje uczniów oraz ich rodziców o:

1) warunkach i sposobie oraz kryteriach oceniania zachowania;

2) warunkach i trybie otrzymania wyższej niż przewidywana rocznej oceny klasyfikacyjnej zachowania.

10.Szczegółowe warunki i sposób oceniania wewnątrzszkolnego określa statut szkoły”.

Uszczegółowienie obszarów oceniania znajdujemy w Rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 22 lutego 2019 r. w sprawie oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy w szkołach publicznych (Dz.U. 2019 poz. 373):

„§ 11. 1. Śródroczna i roczna ocena klasyfikacyjna zachowania uwzględnia następujące podstawowe obszary:

1) wywiązywanie się z obowiązków ucznia;

2) postępowanie zgodne z dobrem społeczności szkolnej;

3) dbałość o honor i tradycje szkoły;

4) dbałość o piękno mowy ojczystej;

5) dbałość o bezpieczeństwo i zdrowie własne oraz innych osób;

6) godne, kulturalne zachowanie się w szkole i poza nią;

7) okazywanie szacunku innym osobom”.

a_ocenianie1_LS_graf.jpg

Ocenianie zachowania zgodne z prawem

Co zatem wiemy o wymogach dotyczących oceniania zachowania? Wiemy, że ocenianie służy rozpoznawaniu stopnia respektowania zasad życia społecznego, norm etycznych i obowiązków oraz znamy obszary, w których to rozpoznawanie ma się odbywać. Tak nazwane cele zwykle znajdują się w statutach szkół i w wewnątrzszkolnych regulaminach oceniania zachowania, dość wiernie je oddając.

Istotny jest jednak punkt 5. Ustawy o systemie oświaty, który dotyczy w takim samym stopniu ocen edukacyjnych, jak zachowania. Ocenianie ma informować, pomagać, motywować do pracy nad sobą i do dalszych postępów, a także umożliwiać nauczycielom doskonalenie własnego warsztatu – w tym przypadku wychowawczego. Na temat wypełniania tych zaleceń przez oceniające uczniów i uczennice szkoły można by było pewnie długo dyskutować. Wątpliwości dotyczą tak ocen przedmiotowych, jak i zachowania. A właśnie w przypadku oceniania zachowania powinno być to szczególnie ważne. Dlaczego?

Ocena zachowania – ocena z człowieczeństwa

Przyjrzyjmy się samej nazwie tej oceny. W potocznym języku funkcjonuje określenie „ocena z zachowania”. Twór językowy na wzór innych stopni szkolnych: „ocena z matematyki”, „ocena z biologii”. Tyle że zachowanie nie jest szkolnym przedmiotem. Ono jest bliżej ucznia, jest elementem jego człowieczeństwa. Ocena zachowania to informacja o tym, jakim jestem kolegą, jaką jestem koleżanką, jakie są moje postawy wobec szkoły czy wobec mnie samego (mojego zdrowia, zaangażowanie w życie szkoły, rozwoju), wobec świata. Dlatego „ocena zachowania” bardziej bezpośrednio opowiada coś o ocenianym niż „ocena z chemii” czy z innego przedmiotu.

Tym samym owo ustawowe rozpoznawanie stopnia respektowania norm i zasad powinno bardziej nawet niż oceny przedmiotowe zasadzać się na informowaniu i motywowaniu do rozwoju, nie zaś etykietowaniu człowieka jako wzorowego, bardzo dobrego czy nagannego.

Proces oceniania czy proces nad uczniem

Efekt końcowy procesu oceniania, czyli stopień czy ocena opisowa nie są nawet tak ważne, jak sam proces dochodzenia do nich. Czy w naszych szkołach odbywa się sąd nad uczniami albo toczy się gra pozorów? Czy może fakt, że zachowanie jest oceniane, przyczynia się do tego, że nasi uczniowie i uczennice poznają swoje mocne strony i wspólnie z wychowawcą szukają sposobów, jak pracować w obszarach wymagających poprawy?

Do pytań tych wrócimy w kolejnych tekstach. Bazowe jest jednak to, co możemy wyczytać z prawa oświatowego: w sprawie sposobu oceniania zachowania szkoły mają dużą wolność. Wiemy, czemu ocenianie ma służyć i jakie ma mieć wymierne efekty, np. stopnie w klasach IV-VIII szkoły podstawowej i starszych. Ale przebieg tego procesu ustala samodzielnie każda szkoła i opisuje go w dokumentach regulujących własną pracę.

Zapraszamy do lektury kolejnych tekstów i do odwiedzin na stronie projektu Wzorowe z oceniania.

Aleksandra Dopierała
Sylwia Jaskulska
Renata Racinowska
Alicja Staszczuk





Aleksandra Dopierała
Doktor psychologii, wykładowczyni i psychoterapeutka systemowa, nauczycielka mianowana. Pracuje w szkole i na Wydziale Psychologii i Prawa Uniwersytetu SWPS w Poznaniu. Członkini European Forum for Restorative Justice. Na co dzień, w jednej z poznańskich szkół koordynuje program rozwoju społeczno-emocjonalnego. Pomaga tworzyć środowisko uczenia budowane na zdrowych i bezpiecznych relacjach oraz wzajemnym uczeniu się i podmiotowości uczniów, nauczycieli i rodziców.  Realizuje szkolny system sprawiedliwości oparty o sprawiedliwość naprawczą, skoncentrowany na wzajemnym zrozumieniu i wspólnym wypracowywaniu rozwiązań.

Sylwia Jaskulska
Prof. UAM dr hab., pedagożka, pracuje w Laboratorium Pedagogiki Szkolnej na Wydziale Studiów Edukacyjnych Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Autorka, współautorka  i współredaktorka kilku książek o szkole (np.  S. Jaskulska, Ocena zachowania w doświadczeniach gimnazjalistów, S. Jaskulska, Rytuał przejścia. Młodzież szkolna na progu edukacyjnym, M. Dudzikowa, S. Jaskulska (red.), Twierdza. Szkoła w metaforze militarnej. Co w zamian?) i kilkudziesięciu innych tekstów. Członkini Uniwersyteckiego Ośrodka Koordynacyjno-Programowego Kształcenia Nauczycieli. Honorowa Ambasadorka oddolnej ogólnopolskiej inicjatywy edukacyjnej Rok Relacji w Edukacji. Redaktorka naukowa serwisu oświatowego Ja, Nauczyciel’ka. Pasjonatka dramy edukacyjnej. Prowadzi stronę na FB i kanał na YT: Sylwia Jaskulska-Spotkania Edukacyjne.

Renata Racinowska
Nauczyciel mianowany. Z wykształcenia nauczycielka edukacji wczesnoszkolnej, z pasji i na co dzień wychowawczyni grupy mieszanej wiekowo uczniów klas 1-3 w poznańskiej szkole. Od 4 lat jako autorka tekstów dotyczących edukacji wczesnoszkolnej dzieli się swoim wieloletnim doświadczeniem i spojrzeniem na podmiotowość ucznia. Współtworzy bloga szkolnego. W szkole propagatorka i inicjatorka działań i metod odpowiadających potrzebom uczniów, niekoniecznie wymaganiom systemu. Mistrzyni słowa. Tworzy opowieści, inspiruje nimi dzieci i dorosłych.

Alicja Staszczuk
Nauczycielka, trenerka komunikacji i wykładowca. Na co dzień pracuje jako nauczycielka edukacji wczesnoszkolnej oraz wicedyrektorka tego etapu edukacyjnego. W weekendy przekazuje swoją praktykę studentkom i studentom pedagogiki. W międzyczasie prowadzi warsztaty dla nauczycieli i rodziców z modelu towarzyszenia w rozwiązywaniu konfliktów Minimediacji SNO. Jako edukatorka Pozytywnej Dyscypliny i miłośniczka Porozumienia bez Przemocy z zaangażowaniem towarzyszy dzieciom i dorosłym na drodze poznawania wiedzy i odkrywania własnych zasobów.
x

Ta strona wykorzystuje pliki cookies. Za ich pomocą zbierane są informacje, które mogą stanowić dane osobowe. Wykorzystujemy je m.in. w celach statystycznych i funkcjonalnych. Korzystając z serwisu bez zmiany konfiguracji przeglądarki, wyrażasz zgodę na zapisanie plików cookies w pamięci Twojego urządzenia. Możesz samodzielnie zarządzać cookies zmieniając odpowiednio ustawienia w Twojej przeglądarce. Więcej informacji o zasadach przetwarzania Twoich danych osobowych oraz przysługujących Ci prawach znajdziesz w Polityce prywatności.