Publikacja zdjęć i nagrań przedstawiających młode osoby to bardzo ważne zagadnienie. Z jednej strony daje to osobom młodym możliwość wyrażania siebie, samostanowienia, ale publikacja wizerunku może też nieść za sobą określone ryzyka. Stąd pytanie: w jaki sposób szkoły mogą dbać o wizerunek osób młodych? 

Niemal każda szkoła ma swoją stronę internetową i profil na przynajmniej jednym portalu społecznościowym. Są źródłem informacji dla rodziców i samych dzieci, dokumentują aktywności z życia szkoły. Pokazują także wydarzenia, zbiórki czy festyny odbywające się  na terenie placówki. Szkoły, placówki oświatowe czy domy kultury wraz z rozpoczęciem publikowania materiałów z wizerunkami dzieci powinny wziąć pod uwagę różne ryzyka, które się z tym wiążą, a także głos samych osób młodych.

Dane płynące z raportu „Nastolatki 3.0” przygotowanego przez NASK w 2023 r. wskazują, że ponad 40 proc. młodych osób przyznało, że rodzice i opiekunowie publikują ich zdjęcia bez pytania o zgodę, co zawstydza ponad 23 proc. z nich, a niemal 20 proc. reaguje niezadowoleniem.

Aby poruszyć to istotne zagadnienie, Biuro Rzeczniczki Praw Dziecka rozpoczęło ogólnopolską kampanię „Więcej szacunku dla młodego wizerunku”, której celem jest podkreślenie fundamentalnego znaczenia ochrony wizerunku młodych osób w internecie – w trosce o ich bezpieczeństwo, prywatność oraz działania w duchu poszanowania ich praw.

Głos dzieci jest ważny!

Dzieci mają prawo do decydowania o sobie w sprawach ich dotyczących. Gwarantuje im to art.72 Konstytucji RP oraz art.12 Konwencji o Prawach Dziecka. Dlatego tak ważne jest pytanie dziecka o zgodę zarówno przed zrobieniem zdjęcia/nagrania, jak i przed każdorazową jego publikacją.

Traktujmy dzieci podmiotowo w tym zakresie.

Kwestie wizerunku małoletnich w placówkach warto poddać refleksji i wypracować wspólne rozwiązania w gronie nauczycieli, rodziców i samych osób młodych. Bowiem decyzja o tym, czy zdjęcia bądź nagrania publikować, musi być podejmowana niezwykle rozważnie, a także w zgodzie z wymogami prawnymi. Należy pamiętać także o najważniejszej zasadzie, czyli dobru dziecka oraz prawie osób młodych do samostanowienia i wyrażania siebie.

Zgoda lub jej brak

Jeśli chodzi o udzielenie zgody na rozpowszechnianie wizerunku, placówki oświatowe muszą umożliwić rodzicom podjęcie swobodnej decyzji. Zgoda nie może być wymuszona. Tymczasem do Biura Rzeczniczki Praw Dziecka wpływają zgłoszenia od rodziców zaniepokojonych faktem, iż podczas wypełniania dokumentów, zwykle na początku roku szkolnego, spotykają się z informacją, że zgoda na przetwarzanie wizerunku jest konieczna, by dziecko mogło brać udział w konkursach, przedstawieniach czy zajęciach pozalekcyjnych. Takie podejście jest nadużyciem, bo zgodnie z prawem (art. 81 Ustawy o prawie autorskim i prawach pośrednich) rodzice mogą zarówno wyrazić zgodę, jak i jej odmówić.

Zdarza się też w przypadku placówek niepublicznych (lub zajęć pozalekcyjnych, kursów), że podpisanie umowy jest jednoznaczne z wyrażeniem zgody na rozpowszechnianie wizerunku dziecka. Taka zgoda, wynikająca z postanowień umowy, także jest nadużyciem i ten zapis nie powinien mieć miejsca.

Inspiracje dla nauczycieli

Zawsze potrzebna jest rozmowa. Pytając dziecko o zdanie i włączając je w proces podejmowania decyzji, wzmacniamy jego poczucie sprawczości.

Pokazujemy, jak jego zdanie jest ważne. W rozmowie warto wytłumaczyć dziecku, na czym polega publikowanie wizerunku, a informacje dostosować do jego wieku. Najlepiej skupić się na prawidłowych wzorcach udostępniania wizerunku w sieci. Warto też poruszyć kwestie robienia i publikowania zdjęć i nagrań rówieśników. W przypadku starszych dzieci (social media nie są przeznaczone dla osób poniżej 13. r.ż.) można porozmawiać o ustawieniach prywatności w mediach społecznościowych oraz sprawdzić krąg osób z dostępem do publikowanych treści. Dobrze też wspólnie zastanowić się, jakich zdjęć lepiej w ogóle nie publikować.

Warto w takiej rozmowie zaznaczyć, że nie tylko materiały wizualne mogą zostać wykorzystane ze szkodą dla młodych. Dotyczy to również numeru PESEL, informacji o miejscu zamieszkania, numeru telefonu. Ponadto młodzi powinni wiedzieć, jakie zagrożenia mogą ich spotkać w sieci, aby umieli zareagować, poinformować o tym dorosłych, poprosić o pomoc. Do udziału w tych rozmowach koniecznie należy zaprosić także samych rodziców, aby wspólnie ustalić najbardziej optymalne zasady publikacji wizerunku dzieci.

Jakie ryzyko niesie ze sobą publikowanie w sieci zdjęć lub nagrań dzieci bez komunikacji z dziećmi i ich rodzicami?

• Naruszenie godności dziecka.
  
  
• Odebranie dziecku prawa do samodzielnego kształtowania swojego cyfrowego wizerunku.
  
  
• Narażenie dziecka na hejt, cyberprzemoc oraz krzywdzące komentarze innych osób, zarówno w sieci, jak i poza nią.
  
  
• Modyfikowanie zdjęć lub nagrań przez osoby trzecie, tworzenie memów, deepfake czy nawet deepnude  przedstawiających dziecko.
  
  
• Umożliwienie osobom o złych zamiarach nawiązania kontaktu z dzieckiem poprzez udostępnienie w sieci zbyt wielu informacji.
  
  
• Możliwość wykorzystania materiałów z wizerunkiem dziecka w celach przestępczych (np. do fałszywych zbiórek, a nawet pornografii).

Przed publikacją należy też upewnić się, czy na zdjęciu lub filmie nie ma dodatkowych elementów z informacjami, które mogą umożliwić rozpoznanie dziecka (np. dyplom z nazwiskiem i klasą, nazwa szkoły).

Dobre praktyki

Jeżeli placówka decyduje się na udostępnianie wizerunku dziecka, to warto ustalić jasne zasady i zawrzeć je w Standardach Ochrony Małoletnich. To dobre miejsce na opisanie procedury pozyskiwania zgody na udostępnienie wizerunku dziecka. Procedury te placówki powinny ustalić z samymi rodzicami oraz dziećmi. Można także zamiast pokazywania zdjęć i nagrań dzieci, przedstawić np. efekty ich pracy – jak plakaty, rysunki, projekty plastyczne. Trzeba przy tym pamiętać, aby nie udostępniać danych osobowych, takich jak imię i nazwisko, PESEL czy miejsce zamieszkania. Można też publikować krótkie tekstowe relacje opisujące najważniejsze momenty z wydarzeń uzupełnione ciekawymi cytatami z wypowiedzi uczniów (bez podawania nazwisk).

Gdzie szukać pomocy, gdy ktoś łamie prawo dziecka do prywatności w sieci?

• Dziecięcy Telefon Zaufania Rzeczniczki Praw Dziecka: 800 12 12 12 oraz czat: czat.brpd.gov.pl 
  
  
• Telefon zaufania dla dzieci i młodzieży: 116 111 oraz czat: 116111.pl/czatuj
  
  
• Telefon dla rodziców i nauczycieli Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę: 800 100 100
  
  
• Zgłaszanie nielegalnych treści w internecie: www.dyzurnet.pl

Na stronie Biura Rzeczniczki Praw Dziecka (brpd.gov.pl) znajduje się zestaw materiałów edukacyjnych, w tym scenariusze lekcji, artykuły skierowane do nauczycieli oraz rodziców, a także infografiki, które rozwijają tematykę ochrony wizerunku.