Gdybym miała wskazać najważniejsze dla człowieka kompetencje osobiste, powiedziałabym, że są nimi samoocena i poczucie wartości, ponieważ to one wspierają rozwój osobisty i wręcz warunkują wzmacnianie innych cech, takich jak empatia, nastawienie na współpracę czy asertywność.

Poczucie wartości i samoocena

Poczucie wartości: wzbogacany przez całe życie zbiór przekonań na temat samego siebie, szacunek dla siebie jako osoby, poczucie godności. Można je obserwować, patrząc na sposób budowania relacji, 
na reakcje w różnych sytuacjach, słuchając sposobu wypowiadania się na swój temat. Częstym błędem w postrzeganiu poczucia wartości jest utożsamianie go z samooceną. A w rzeczywistości im mocniej rozdzielone są sądy z przestrzeni samooceny i poczucia wartości, tym większa przestrzeń rozwoju człowieka. Może ona ulegać drastycznym zmianom w ciągu życia, dlatego dbałość o wysokie poczucie wartości już u dzieci jest dobrą strategią, aby – mimo różnych niesprzyjających okoliczności – mogły realizować własny model szczęścia, mieć aspiracje i plany, patrzeć optymistycznie w przyszłość.

Samoocena: w miarę obiektywny obraz swoich mocnych i słabych stron. Prawidłowo ukształtowana samoocena jest swoistym notowaniem tego, co już rozwinąłem, w czym jestem dobry, co chcę zmieniać, co chcę rozwijać. Jest akceptacją siebie takim, jaki jestem. W obszarze samooceny jest także zgoda na to, że nie muszę być doskonały, że mam prawo się mylić, popełnić błąd, nie wiedzieć czegoś albo zareagować nieadekwatnie do sytuacji. Nie zwalnia mnie to z podjęcia odpowiedzialności za skutki tych działań, ale wysoka samoocena pozwoli popatrzeć na wszystkie te okoliczności jako naturalne, a przede wszystkim zabezpieczy przed obniżaniem swojego poczucia wartości przez dopuszczenie myśli o tym, że wartość człowieka jest związana z jego wiedzą, umiejętnościami, osiągnięciami, majątkiem, wykształceniem, brakiem błędów itd.

Uczniowie z niską samooceną i zaniżonym poczuciem wartości

Zrezygnowani, smutni, poddający się rzeczywistości, którą postrzegają jako nieuchronnie niosącą porażki, nieszczęśliwi. Przekonani, że inni są lepsi, mądrzejsi, ambitniejsi, bardziej utalentowani, odważni, więc to oni mają prawo do sukcesów. Wycofani, unikają zabierania głosu, angażowania się we wspólne działania grupy, wyalienowani, skupieni na myśleniu negatywnym. Łatwo ulegają presji „tych silniejszych”, nie potrafią zaprotestować nawet wtedy, gdy są krzywdzeni. Grają rolę ofiary w przekonaniu, że są skazani na czyjąś pomoc, bo sami na pewno sobie nie poradzą, więc oczekują, że reszta świata sprawi, że nareszcie poczują się szczęśliwi. Jeśli ten stan się utrzymuje, zaczynają obwiniać innych za brak sukcesów i niemożność rozwiązania problemów, uzależniając się od zewnętrznej pomocy. Brak umiejętności społecznych w zakresie zarządzania swoim życiem (bo ich nie ćwiczą, nie widząc możliwości zastosowania tego rodzaju kompetencji w swoim życiu) czyni ich bardziej podatnymi na depresję. Charakterystyczne komunikaty uczniów z obniżoną samooceną i niskim poczuciem wartości mogą brzmieć:

• „Nie nadaję się…”;
  
  
• „To nie dla mnie…”;
  
  
• „Nie dam rady…“;
  
  
• „W życiu się tego nie nauczę…“;
  
  
• „Za słaby(-a) jestem…”;
  
  
• „Na pewno będę ostatni…”;
  
  
• „Nie pasuję do nich…”.

Każdy z powyższych komunikatów wychodzi z przestrzeni samooceny, a uderza w poczucie wartości. Nie jest obiektywnym stwierdzeniem, że coś wiem, potrafię, ale koncentruje się na wartościowaniu osoby w zależności od jej wiedzy i umiejętności: nie wiem i nie potrafię oznacza, że jestem gorszy, słabszy, do niczego. To myślenie bardzo obciąża, ponieważ człowiek nie chce myśleć o sobie źle. Każdy ma prawo do szczęścia, aby jednak było to możliwie, człowiek musi mieć pewność, że może je sobie zbudować  i rzeczywiście potrafi to zrobić. Bywa, że dziecko czy nastolatek, nie mogąc poradzić sobie z takim obrazem samego siebie, podejmuje działania przeciwko tym, którzy w jego ocenie są „lepsi”.  Zaczyna wyśmiewać, dokuczać, hejtować, sięga po agresję słowną, czasem przemoc fizyczną, zwłaszcza wtedy, gdy ci „lepsi” są słabsi. Osoba z mocną samooceną i wysokim poczuciem wartości nie ma potrzeby udowadniania innym swojej wartości, ponieważ postrzega ich jako ludzi wartych szacunku i uznania.

Działania nauczycieli wzmacniające samoocenę i poczucie wartości uczniów

1. Komunikacja asertywna w języku porozumienia bez przemocy. Jest to sposób komunikowania oparty na języku JA: myślę, chciałabym, oczekuję, akceptuję, nie daję zgody itd. Taki sposób zwracania się do ucznia mocno akcentuje jego sprawczość, decyzyjność i panowanie nad swoim życiem. Z praktyki szkolnej:
   
   
   • „Mogę zerknąć na to ćwiczenie?” zamiast: „Pokaż zeszyt!”;
     
     
   • „Potrzebujesz mojej pomocy?” lub „Jak mogę ci pomóc?” zamiast: „Tu jest błąd. Trzeba to zrobić…”;
     
     
   • „Widzę, że trudno ci się skupić…” zamiast: „Znowu zajmujesz się zabawą!”;
     
     
   • „Kasiu, pamiętasz nasze ustalenia?” zamiast: „Ile razy mam powtarzać, że…”;
     
     
   • „Przeszkadza mi, kiedy rozmawiacie podczas lekcji” zamiast: „Przestańcie gadać!”.
     
     
2. Skupianie się na postępie, a nie na błędach. Im więcej informacji o błędach, potknięciach i brakach, tym większe może być przekonanie ucznia, że sukces jest poza jego możliwościami. Wzmacniające oddziaływanie ma informacja zwrotna przekazywana przez nauczyciela po wykonanej pracy (pisemnej lub ustnej), ponieważ zawsze akcentuje to, co dobre, a potem wskazuje, co i jak można poprawić. Decyzja co do podjęcia tej poprawy tak naprawdę pozostaje po stronie ucznia. Wie on jednak, że został pochwalony za wysiłek i częściowe osiągnięcia, wie także, co poprawić, a przede wszystkim – jak to zrobić. I jeszcze jedna uwaga: pokazanie, że coś jest godne pochwały, może wzmocnić motywację dziecka czy nastolatka, a tym samym przyczynić się do lepszych osiągnięć, jednak ważne jest przy tym, aby chwaląc ucznia, podkreślać, że to jego własna zasługa, np.:
   
   
   • „Widzę dumę i radość w twoich oczach!” zamiast: „Jestem z ciebie dumna!”;
     
     
   • „Podziwiam twoje zaangażowanie w przygotowanie do konkursu!” zamiast: „Jesteś moją najlepszą uczennicą!”.
     
     
   Podobnie jest ze wskazywaniem tego, co wymaga zmiany, poprawy. Łatwo jest wejść w język pouczania, który nie służy wzmacnianiu samooceny i poczucia wartości, np.:
   
   
   • „Powinieneś codziennie czytać co najmniej pół godziny!” zamiast: „Jak myślisz, co może ci pomóc w osiągnięciu większej sprawności w czytaniu?”;
     
     
   • „Chłopiec w twoim wieku powinien wiedzieć, jak się zachować!” zamiast: „Obserwuję, że trudno ci się skupić na lekcjach. Możemy o tym porozmawiać?”.
     
     
3. Akcentowanie, że w życiu każdy odpowiada za swoje emocje i za działania, które pod wpływem tych emocji podejmuje. Pozwala to dzieciom i młodzieży z jednej strony uniknąć pułapki poczucia, że nie spełniają oczekiwań dorosłych i że sami są winni tego, co dorosły przeżywa, a z drugiej strony brać odpowiedzialność za swoje postępowanie i rozwijać wyrażanie emocji w sposób akceptowalny dla społeczeństwa, czyli taki, który nie krzywdzi nikogo. Najskuteczniejszy sposób to towarzyszenie emocjom dzieci i młodzieży, akceptowanie, że emocje się pojawiają, i wspieranie ich  w zidentyfikowaniu danej emocji i podjęciu działań, które pomogą w jej wyrażeniu, np.:
   
   
   • „Widzę, że jest ci bardzo smutno…” zamiast: „Znowu płaczesz, co się stało?”;
     
     
   • „Czuję twoje zdenerwowanie…” zamiast: „Po co się denerwujesz, przecież jesteś świetnie przygotowana do tego konkursu…”;
     
     
   • „Zauważyłam, że wysypały się śmieci z kosza, trzeba je koniecznie posprzątać” zamiast: „I widzisz co narobiłeś?”;
     
     
   • „Denerwuję się, kiedy ktoś mi przerywa” zamiast: „Gdybyś nie był taki niecierpliwy, nie musiałabym krzyczeć!”.

Zasady pracy z uczniami wzmacniające ich samoocenę i poczucie wartości

1. Akceptuj swoich uczniów takimi jacy są, mów im o tym, że ich lubisz, szanujesz, akceptujesz bez warunków.
   
   
2. Doceniaj wysiłki, chwal za konkretne działania i osiągnięcia, akcentuj możliwości.
   
   
3. Nazywaj swoje emocje i pomagaj uczniom identyfikować i wyrażać własne.
   
   
4. Bądź czujny i uważny w obserwacji swoich uczniów.
   
   
5. Wspieraj w trudnościach, ale pozwalaj na podejmowanie samodzielnych decyzji.
   
   
6. Szanuj ich wybory, dmuchaj im w skrzydła, aby mogli lecieć tam, gdzie chcą.
   
   
7. Pogódź się z tym, że są rzeczy, na które nie masz wpływu.
   
   
   
   
   

Maria Tuchowska
Nauczyciel dyplomowany, polonista i teolog. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą w placówkach integracyjnych różnego poziomu, edukator, coach, przeprowadziła ok. 600 szkoleń z zakresu kompetencji psychospołecznych nauczycieli, prawa oświatowego, pracy z dziećmi i młodzieżą z różnego typu zaburzeniami. Specjalizuje się również w tematyce dotyczącej zagadnień związanych z obecnością rodziców w szkole.