Edukacja społeczna w szkole wpisuje się w szeroki obszar wychowania moralnego dzieci i młodzieży. Celem jest wprowadzenie ucznia w świat wartości międzyludzkich na poziomie odpowiadającym rozwojowi dziecka czy nastolatka.

Wychowanie do wartości

Każdy człowiek rozwija się we własnym tempie, chociaż są pewne ramy czasowe uznawane za progi rozwojowe. Jednak w codziennej pracy z dziećmi i młodzieżą ważne jest czujne obserwowanie, w jaki sposób młody człowiek rozumie wartości i jak te wartości integruje, czyli wprowadza w działanie, kształtując postawy wobec ludzi i świata. Najogólniej rzecz ujmując, człowiek przechodzi przez trzy etapy rozwoju moralno-społecznego.

1. Zależność: czas dzieciństwa, gdy dobrostan dziecka jest całkowicie zależny od rodzica. To rodzice dbają o potrzeby fizyczne, ale także dają wsparcie, poczuciu bezpieczeństwa, są wykładnią wszelkiej wiedzy i mądrości. Dzieci funkcjonują w świecie na zasadach, które ustalają rodzice lub inni dorośli opiekunowie. Ten czas trwa mniej więcej do ukończenia przez dziecko 8-10 lat.
   
   
2. Niezależność: czas, gdy stopniowo rozwija się w dziecku potrzeba autonomii, uniezależnienia się od dorosłych, przy utrzymującej się zależności w niektórych obszarach (szczególnie w zabezpieczaniu potrzeb bytowych – mieszkanie, wyżywienie, ubranie i inne potrzeby materialne). Ten okres trwa mniej więcej do 18-20 roku życia. Nastolatki potrzebują wtedy pewności, że mogą decydować o swoim życiu w sposób niezależny,  kontestują normy i zasady wpajane im przez rodziców i wychowawców, jak również często podejmują działania impulsywne, kierując się potrzebą eksperymentowania z życiem oraz rozumiejąc mechanizmy społeczne wyłącznie na podstawie swoich jednostkowych doświadczeń.
   
   
3. Współzależność: czas, gdy człowiek osiąga dojrzałość w pełnym zakresie, czyli wie i rozumie, że jest częścią społeczności oraz że normy i zasady nie są ograniczaniem wolności, a ochroną wolności jednostki. Dojrzały człowiek stosuje w życiu społecznym zasadę, aby traktować innych w taki sposób, jakby sam chciał być traktowany. Eksperci wskazują, że pełnię dojrzałości społecznej na poziomie współzależności można osiągnąć około 25 roku życia, równocześnie dodając, że (wg różnych szacunków) mniej więcej jedna trzecia społeczeństwa (inni mówią, że nawet 60 proc.) tego poziomu nie osiąga nigdy. Jeśli tak rzeczywiście jest, to edukacja społeczna powinna być priorytetem każdego wychowawcy i każdej placówki oświatowej.

Rozwój i umiejętności społeczne

Im młodsi uczniowie, tym bardziej edukacja społeczna skupiona jest na bliższym kręgu społecznym: rodzinie, bliskich, kolegach i koleżankach z klasy, ze szkoły, z podwórka, z grupy treningowej, następnie z miasta czy miejscowości, a potem coraz szerzej. Rozwój wartości społecznych jest równoległy do postaw wobec ludzi i zjawisk, które ludziom towarzyszą. Dziecko powinno poznawać mechanizmy społeczne i ćwiczyć te umiejętności, które wspierają utrwalanie właściwych postaw społecznych: szacunek do siebie i innych ludzi, akceptowanie osób takimi, jacy są, rozumienie, że wolność nie jest samowolą, ale łączy się nierozerwalnie z odpowiedzialnością za siebie, swoje emocje, decyzje i wybory. Postawy mogą się rozwijać wtedy, gdy dziecko:

1. Zna postawy i wartości akceptowalne społecznie i rozumie, na czym polega ich oddziaływanie społeczne, np.: „Wiem, że ludzie różnią się od siebie cechami zewnętrznymi i wewnętrznymi, więc akceptowanie tych cech jest korzystne dla harmonijnego funkcjonowania w grupie czy w społeczeństwie”; „Wiem, że wyśmiewanie lub wykluczanie kogoś z grupy z powodu jakiejś cechy (np. gruby, chudy, mądry, głupi, sprawny fizycznie) jest działaniem na szkodę nie tylko jednostki (np. alienacja społeczna, niskie poczucie wartości, zaburzona samoocena itd.), ale także społeczeństwa (np. brak możliwości wykorzystania talentów)”.
   
   
2. Chce kształtować w sobie postawy społeczne, ponieważ akceptuje je i są mu bliskie. Czynnik emocjonalny w kształtowaniu postaw społecznych jest niezmiernie ważny. Dziecko, które przeżywa radość z działania na rzecz innych, czuje przy tym, że inni pochwalają jego altruizm, i będzie włączać takie aktywności w swoją codzienność oraz kształtować postawę otwartości na potrzeby innych, bez zaniedbywania własnych.
   
   
3. Działa prospołecznie. Sama wiedza i akceptacja działań na rzecz dobrych relacji i więzi społecznych nie są wystarczające. Dziecko na miarę swoich możliwości rozwojowych powinno aktywnie uczestniczyć w takich działaniach. Tylko wtedy kształtowane postawy społeczne mają szansę przekuć się na rzeczywiste korzyści (dla siebie i innych) oraz dojrzałą współzależność jednostki.

Działania szkoły wspierające rozwój społeczny

1. Edukowanie społeczne – wiedza na temat mechanizmów społecznych i możliwości działań.
   
   
   • Dostarczanie wiedzy – w ramach godzin do dyspozycji wychowawcy i lekcji przedmiotowych, poprzez polecanie  książek, projektów badawczych itp.
   • Spotkania z ludźmi działającymi na rzecz społeczeństwa lokalnego i szerzej (urzędnicy państwowi, działacze społeczni, pracownicy ośrodków pomocy społecznej itd.).
   • Spotkania ze specjalistami z zakresu psychologii – treningi umiejętności społecznych.
   • Podejmowanie rozmów na tematy związane z odpowiedzialnością społeczną przy okazji różnych wydarzeń, np. klasowych (problemy w relacjach w klasie, incydenty z zachowaniami agresywnymi, nowy uczeń itd.), społecznych (np. Dzień Ziemi, Dzień Babci, Dzień Ojca, tradycyjne obchody itd.), akcji charytatywnych na rzecz instytucji pomocowych czy działań kryzysowych podejmowanych przez społeczność szkolną (np. pomoc ofiarom pożaru czy powodzi).
     
     
2. Wychowanie społeczne – ćwiczenie umiejętności społecznych, konkretne działanie prospołeczne.
   
   
   • Tworzenie kodeksów postępowania i kontraktów w klasie lub w innych grupach – na zajęciach sportowych, artystycznych itd.
   • Samopomoc koleżeńska ds. wspierania koleżanek i kolegów mających kłopoty w nauce, a także organizowanie szkolnych grup negocjacyjnych i mediacyjnych, które pomagają w rozwiązywaniu konfliktów pomiędzy uczniami.
   • Prężnie działający samorząd uczniowski, angażujący w swoje działania na rzecz uczniów duże grupy zainteresowanych.
   • Tutoring rówieśniczy.
   • Projekty zadaniowe, których realizacja wymaga od uczniów zaangażowania się w konkretne działania, np. pomoc starszej pani z sąsiedztwa, wizyty w domu pomocy społecznej, cykliczne zajęcia artystyczne i sportowe z wychowankami domu dziecka lub podopiecznymi świetlicy środowiskowej itd.
   • Aktywna współpraca z innymi placówkami: uczniowie ze szkoły prowadzą cykliczne zajęcia dla przedszkolaków z sąsiedztwa, np. czytanie książek, zabawy na świeżym powietrzu, przedstawienia dla najmłodszych itd.
   • Aktywny udział w akcjach charytatywnych lub pomocowych.
   • Wolontariat szkolny, w którym działają uczniowie, nauczyciele i rodzice uczniów.
   • Współpraca z lokalnymi organizacjami i wspólnotami, np. z lokalnym kołem gospodyń wiejskich (warsztaty związane z tradycjami regionu, takie jak kiszenie kapusty, przygotowanie potraw świątecznych, pieczenie kołocza czy sękacza itd.); z policją, ratownikami medycznymi czy strażą pożarną (szkolenie z korzystania z telefonu bezpieczeństwa,  ćwiczenia związane z udzielaniem pierwszej pomocy czy zachowaniem w sytuacji różnych zagrożeń, np. pożar, powódź, alarm w galerii handlowej itp.).
   • Spotkania z osobami innej narodowości i kultury, np. z uczniami i ich rodzicami z Ukrainy, uczniami romskimi z opiekunem; ustalanie potrzeb, możliwości współpracy i wzajemnego wsparcia.
   • Udział w sprzątaniu w pobliżu szkoły, otoczenie opieką miejsc pamięci w swojej okolicy.
   • Prowadzenie szkolnego ogródka.
   • Szkolny klub (muzyczny, literacki, teatralny itd.) grupujący tych uczniów, którzy pasjonują się konkretną dziedziną i chcą podejmować wspólne działania rozwijające.

Maria Tuchowska
Nauczyciel dyplomowany, polonista i teolog. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą w placówkach integracyjnych różnego poziomu, edukator, coach, przeprowadziła ok. 600 szkoleń z zakresu kompetencji psychospołecznych nauczycieli, prawa oświatowego, pracy z dziećmi i młodzieżą z różnego typu zaburzeniami. Specjalizuje się również w tematyce dotyczącej zagadnień związanych z obecnością rodziców w szkole.