Dziecko, które kochało osobę zmarłą, zareaguje na jej odejście żałobą. Czasami zamiast smutku, rozpaczy czy odrętwienia pojawi się nadaktywność, czyli celowe zaangażowanie w różne zadania i aktywności, aby nie myśleć i nie skupiać się na wewnętrznych przeżyciach. Jest to bardzo niebezpieczna sytuacja, ponieważ tzw. „zamrożenie się” na przeżywanie zwykle powoduje skutki uboczne, które często są widoczne dopiero po kilku latach. Stąd tak ważne jest wsparcie dorosłych.

Artykuł jest drugą częścią z cyklu #uczeń w żałobie. Dowiesz się z niego m.in., jak przebiega proces żałoby, jak wspierać ucznia w żałobie oraz jakie czynniki wpływają na sposób przeżywania żałoby przez dziecko.

Dziecko, któremu zmarła najbliższa osoba, reaguje na tę sytuację różnymi objawami psychosomatycznymi. Nawet jeśli zamrozi przeżywanie emocji, to i tak jego ciało zasygnalizuje silne napięcie, zwykle poprzez:

• Zaburzenia snu – trudności z zasypianiem, częste wybudzanie się w nocy, budzenie się wcześnie rano i trudność, aby ponownie zasnąć;
• Dolegliwości żołądkowe – bóle brzucha, przelewanie się w brzuchu, brak uczucia głodu lub sytości;
• Zaburzenia oddechowe – brak oddechu, płytki oddech;
• Zaburzenia ze strony układu krążenia;
• Doznania wzrokowe lub słuchowe – tzw. odczuwanie obecności osoby zmarłej, słyszenie jej kroków, głosu.

Jakie trudności mogą pojawić się w obszarze edukacji?

Nauczyciel podczas lekcji może zaobserwować:

• Trudności w koncentracji na zadaniu;
• Zamyślenie się, brak uważności;
• Trudności z wypowiadaniem się na lekcji;
• Zapominanie o zadaniach domowych, przygotowaniu się do sprawdzianu.

Powyższe trudności generują kolejne, takie jak obniżenie ocen, zwiększenie liczby nieobecności. Są też tacy uczniowie, którzy widząc, jak rodzina przeżywa śmierć, nie chcą „dokładać” problemów. Stąd w szkole mogą być wzorowymi uczniami, chcą być idealni, perfekcyjni, co zawsze jest okupione późniejszymi chorobami psychosomatycznymi.

Żałoba ucznia w najmłodszych klasach

U dzieci 7-8 letnich rozumienie zjawiska śmierci już występuje, ale nie mają one jeszcze dostatecznych narzędzi do radzenia sobie z emocjami, które przeżywają. Dzieci mogą tęsknić za zmarłymi i mówić wprost na przykład o tym, że chcą umrzeć i być blisko osoby zmarłej. Pamiętaj, że młodsze dzieci mogą doświadczać depresji dziecięcej. Podczas zabawy mogą odgrywać sceny śmierci, pogrzebu, co zwykle wydaje się dorosłym przerażające. Warto jednak pozwolić na tego typu zabawy, ponieważ są one formą odreagowywania emocji. Rozmawiajmy z uczniem wprost o śmierci. Mówmy prostym językiem, bez specjalnych udziwnień czy zdrobnień. Kiedy uczeń pyta Cię o śmierć, odpowiadaj jasno i dokładnie, bez popłochu czy zdziwienia. Oczywiście może być też tak, że dziecko będzie potrzebowało Twojej pomocy, np. w realizacji obowiązków szkolnych. W przypadku mniejszych dzieci mogą pojawić się okresy regresu, czyli powrotu do zachowań typowych dla przedszkolaków.

Jak żałobę przeżywa uczeń w klasach III-VI i jakiej potrzebuje pomocy?

Uczniowie w klasach starszych mają już lepiej rozwinięte umiejętności logiczno-poznawcze, w związku z czym rozumieją ostateczność śmierci. Wiedzą, że jest ona nieodwracalna, co budzi w nich poczucie bezsilności i bezradności. Te ostatnie mogą odzwierciedlać się w zachowaniu ucznia, w którym dominują bunt, zachowania prowokacyjne, agresja. Szczególnie w klasach IV-VI, z uwagi na rosnące wymagania i oczekiwania edukacyjne, uczeń może mieć problemy z chodzeniem do szkoły, skupieniem na lekcji, zapamiętywaniem poleceń i realizowaniem zadań. Wiele dzieci przejawia trudności ze snem, dlatego przychodzą do szkoły zmęczone. U uczniów mogą występować:

• Bezsenność i związane z tym zmęczenie, brak energii;
• Niemożność skupienia uwagi;
• Trudności związane z realizacją obowiązku szkolnego;
• Wchodzenie w rolę dorosłego, nadmiernie opiekując się osobami bliskimi, a nawet je kontrolując;
• Postawa buntownicza wyrażająca lęk, rozpacz, żal, wynikająca z trudności z okazywaniem przeżywanych emocji.

Co może zrobić nauczyciel, aby pomóc starszemu uczniowi?

Z pewnością warto, aby w szkole było bezpieczne miejsce, w którym uczeń może dzielić się tym, co przeżywa. Ponadto warto:

• Pomóc uczniowi wyrażać nieprzyjemne emocje, dać przestrzeń na ich wyrażanie;
• Pomóc uczniowi w realizacji obowiązku szkolnego;
• Zaproponować aktywność w różnych przedsięwzięciach szkolnych;
• Pozwalać na dokonywanie wyboru, podejmowanie decyzji;
• Pozwolić, aby uczeń mógł spędzać czas w samotności, jeśli tego potrzebuje.

Przebieg żałoby nastolatka

Uczeń nastoletni i tak zmaga się z różnymi trudnościami rozwojowymi okresu dorastania. Przeżywanie żałoby to dodatkowa trudność względem tego, co i tak już się dzieje w jego życiu. Poza obciążeniem związanym z dorastaniem nastolatek musi jeszcze poradzić sobie z dodatkowym stresem wynikającym z żałoby. Duże napięcie wywołuje objawy psychosomatyczne. Ponadto nastolatki często poszukują wsparcia w grupie rówieśniczej, ale w przypadku przeżywania żałoby mogą nie wiedzieć, jak rówieśnicy mieliby udzielić im pomocy. Rodzi się też obawa przed przyszłością. Nastolatki mogą:

• Wycofywać się, zamykać w sobie;
• Powstrzymywać się od płaczu i niechętnie przyznawać się do smutku czy lęku;
• Przeżywać skrajne emocje, w tym niekontrolowane wybuchy złości;
• Wycofywać się z życia rodzinnego i przejawiać dużą niechęć do spotkań ze znajomymi;
• Łamać granice, zasady, a nawet dopuszczać się zachowań ryzykownych, np. zażywania narkotyków, picia alkoholu, podejmowania ryzykownych zachowań seksualnych, kradzieży.

Jak nauczyciel może pomóc nastolatkowi?

Ważne jest, aby być przygotowanym na zmiany nastroju i wybuchy złości. Podobnie jak w przypadku uczniów młodszych warto zastanowić, gdzie w szkole znajduje się bezpieczne miejsce, w którym nastoletni uczeń mógłby podzielić się tym, co przeżywa. Ponadto warto nastolatka:

• Zachęcać do rozmowy, wyrażania uczuć;
• Zachęcać do udzielania się w różnych aktywnościach klasowych czy szkolnych;
• Pomóc mu w realizacji obowiązku szkolnego, ustalić plan działań wspierających.

Twoje wsparcie w żałobie spowoduje, że uczeń poczuje się silniejszy i bezpieczniejszy. Pozwoli to na przeżywanie emocji i będzie skutkowało większym ich zrozumieniem. Bycie obok i zapewnienie przestrzeni na przeżywanie dadzą uczniowi większą łatwość w mówieniu o tym, co czuje. Mamy takie przysłowie, że „czas leczy rany”. Jednak w tym przypadku mijający czas nie wystarczy. Potrzebne jest towarzyszenie i wsparcie ze strony uważnego dorosłego, którym może być nauczyciel. Każdy uczeń potrzebuje wysłuchania, dlatego:

• Stwarzaj takie sytuacje, w których będzie mógł pytać i otrzymać od Ciebie odpowiedzi;
• W rozmowie podążaj za potrzebami ucznia;
• Okaż ciepło, życzliwość, zrozumienie, empatyczne wsparcie.

Pomocne mogą być pytania:

• Co martwi cię najbardziej?
• Może powiesz mi coś więcej? Chętnie posłucham.
• Co masz na myśli, mówiąc o…………?
• Co robisz, gdy czujesz smutek? Jak przeżywasz złość?

Słuchanie i obecność to najlepszy prezent, jaki nauczyciel może ofiarować pogrążonemu w żałobie uczniowi. Dlatego bądź blisko i wspieraj go w jej przeżywaniu.



Literatura:

• A. Paczkowska, „Dziecko i nastolatek w żałobie”, wyd. Fundacja Hospicyjna, Gdańsk, 2020.

Marzena Jasińska
Trener, dyplomowany coach, doradca rodzinny. Od lat wspiera rodziców w konsultacjach indywidualnych oraz warsztatach psychoedukacyjnych. Swoją pracę opiera na filozofii Jespera Juula, założeniach Rodzicielstwa Bliskości oraz Porozumienia Bez Przemocy. Specjalizuje się w zakresie neurodydaktyki oraz uczenia się uczniów. Ekspert rozwoju osobistego, komunikacji, negocjacji. W swojej pracy zajmuje się także tematyką mediacji szkolnych, procesów grupowych, zarządzania zmianą w organizacji i zarządzania zespołem. Prywatnie mama dwóch dorosłych synów.