Uczeń z niepełnosprawnością w stopniu lekkim

W szkołach ogólnodostępnych w klasach integracyjnych (choć niekoniecznie) mogą uczyć się uczniowie z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim, którzy podobnie jak pozostali realizują podstawę programową kształcenia ogólnego. Uczniowie ci realizują obowiązek szkolny w oparciu o orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego, w którym zawarte są zapisy dotyczące wsparcia i dostosowania wymagań edukacyjnych, form i metod pracy. Jakiego wsparcia potrzebuje taki uczeń?

Aby odpowiedzieć sobie na pytanie, jak mogę pomóc uczniowi z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim, warto wiedzieć, kim tak naprawdę jest taki uczeń. Jakie ma cechy, jak funkcjonują u niego procesy poznawcze – jak uwaga, pamięć, spostrzeganie, myślenie, mowa, ale też jak może funkcjonować na poziomie społecznym czy emocjonalnym. W artykule skupię się głównie na procesach poznawczych, ponieważ o ten wątek głównie pytają nauczyciele na szkoleniach czy spotkaniach.

Charakterystyka ucznia z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim

Aby skutecznie udzielać wsparcia i pomocy takiemu uczniowi, konieczna jest znajomość jego ograniczeń rozwojowych. Zwłaszcza, że jest to grupa uczniów zróżnicowana w zakresie możliwości poznawczych. Dużo zależy od środowiska rodzinnego, przedszkola, ile i jak dziecko było rehabilitowane.

Spostrzeganie

  • Wolne i niedokładne, co wynika z trudności w procesach analizy i syntezy.
  • Przez wolne tempo spostrzegania uczeń może potrzebować więcej czasu na pracę.
  • Trudności w dostrzeganiu oraz wskazywaniu różnic i podobieństw między przedmiotami, co też obniża umiejętności wiązania elementów w całość.
Koncentracja uwagi

  • Jest krótkotrwała, mało podzielna i bardzo łatwo ulega zakłóceniu z powodu różnych dystraktorów (wzrokowych, słuchowych, ruchowych).
  • Przeważa uwaga mimowolna, czyli taka, jak u młodszych dzieci w normie intelektualnej w wieku przedszkolnym.
  • Uczniowi znacznie trudniej skupić uwagę na słowie mówionym np. kiedy nauczyciel coś wyjaśnia podczas lekcji, dlatego warto jak najczęściej odchodzić od metod werbalnych na rzecz działania praktycznego.
  • Uczeń ma też kłopot, aby skupić się na treściach abstrakcyjnych, lepiej skupia się na konkretach. Warto pamiętać, że taki uczeń rozumie wypowiedzi ustne tylko wtedy, kiedy one są proste, kilkuwyrazowe i wypowiedziane w naturalnie wolnym tempie.
Pamięć

  • Przeważa pamięć mechaniczna – uczeń jest w stanie nauczyć się czegoś na pamięć, ale nie rozumie tego. Odtwarza to, czego się uczył w takiej samej kolejności, jak to zapamiętał.
  • Aby coś trwale zapamiętać, potrzebuje licznych powtórzeń. Mówimy tu o tzw. nadmiarowych powtórkach pomimo wydawałoby się dobrze już opanowanego materiału. Zdarza się, że taki uczeń już następnego dnia nie pamięta tego, czego uczył się dzień wcześniej. Trwałe zapamiętywanie utrudniają też dłuższe przerwy w nauce, np. ferie czy wakacje. Wielokrotnie słyszę od nauczycieli, że po wakacjach muszą niejako od nowa powtarzać z uczniem dane treści.
  • Zaburzona jest pamięć logiczna – uczeń nie potrafi łączyć faktów, wnioskować, analizować. Odpytywanie na tak zwane wyrywki jest niemal niemożliwe. Zdarza się, że uczeń będzie zmyślał i konfabulował, aby uzupełnić luki.
Myślenie

  • Tempo myślenia jest zwolnione, co powoduje trudności w przyswajaniu wiedzy. Pewien zasób treści i pojęć jest dla takiego ucznia po prostu niedostępny. Główny kłopot pojawia się w obszarze pojęć i reguł matematycznych oraz gramatycznych.
  • Duży kłopot z wnioskowaniem, rozwiązywaniem zadań, które oparte są o słabo utrwalone treści teoretyczne.
Najczęściej występujące trudności szkolne

Uczeń z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim nie rozumie skomplikowanych treści i dlatego nie potrafi ich rozwiązać. Zwykle nie będzie podejmował działania z własnej inicjatywy, raczej czeka na pomoc dorosłego. Sam też nie wymyśli rozwiązania zadania, a bardziej skupi się na naśladowaniu innych. Zadania rozwiązuje metodą prób i błędów. W jego działaniach brak jest planowania i samodzielności. Dużo lepiej będzie funkcjonował poznawczo, kiedy będzie w pozytywnym nastroju wtedy, kiedy otrzymuje zachętę, pochwałę ze strony nauczyciela. W początkowych etapach edukacji uczeń ma zwykle kłopot z:

  • zapamiętywaniem i rozpoznawaniem liter, co utrudnia mu naukę czytania i pisania,
  • tworzeniem pojęcia liczby, co obniża umiejętności matematyczne,
  • analizą i syntezą wzrokową i słuchową,.
  • przetwarzaniem wzrokowym i słuchowym,
  • orientowaniem się w stosunkach przestrzennych, np. nad, pod itp.
Na dalszych etapach edukacji uczeń ma kłopot z:

  • rozumieniem treści zadań, co wpływa na trudność w ich rozwiązywaniu,
  • wyobraźnią przestrzenną, co utrudnia rozumienie i wykonywanie zadań geometrycznych,
  • łączeniem nowo poznanych treści z poprzednio zapamiętanymi,
  • zastosowaniem w praktyce wyuczonych umiejętności,
  • samodzielnym wykonywaniem zadań,
  • myśleniem abstrakcyjnym, co utrudnia pisanie wypracowań.
U uczniów z niepełnosprawnością w stopniu lekkim dominuje myślenie konkretno-obrazowe. Raczej słabo radzą sobie z wyciąganiem wniosków, rozumowaniem przyczynowo-skutkowym, porównywaniem, uogólnianiem czy myśleniem twórczym.

Pamiętajmy jednak, że każdy uczeń jest inny i wymienione powyżej trudności nie muszą przejawiać się w każdym przypadku. Dlatego zadaniem nauczyciela jest znać te trudności, ale też obserwować pod ich kątem ucznia, czy i na ile występują one u niego. Jest to ważne w opracowaniu dostosowań, wymagań edukacyjnych, które w dużej mierze opierają się na dokładnym poznaniu ucznia.

Dostosowanie wymagań edukacyjnych

Dostosowanie wymagań nie oznacza pomijania treści objętych podstawą programową, ale realizowania ich na poziomie wymagań koniecznych lub podstawowych. Bardziej powinno to dotyczyć form i metod pracy, a dopiero w drugiej kolejności treści nauczania. Dostosowanie wymagań nie oznacza „zejścia” poniżej podstawy programowej, ponieważ w konsekwencji utrudni to uczniowi sprostanie wymaganiom na kolejnych etapach edukacji.

Co zatem warto robić?

  • Omawiać niewielkie partie materiału o mniejszym stopniu trudności.
  • Pozostawiać więcej czasu na utrwalenie treści, stosowanie nadmiarowych powtórek, uczenie się nowych treści i rozpoczynać od powtórzenia tego, czego uczeń uczył się wcześniej.
  • Unikać abstrakcyjnych pojęć, a raczej odwoływać się do konkretnych przykładów.
  • Unikać pytań problemowych, przekrojowych, wielowątkowych.
  • Polecenia kierować indywidualnie do ucznia i upewnić się, czy je zrozumiał i czy wie, co ma robić. Od czasu do czasu śledzić stopień wykonania zadania, udzielać wskazówek naprowadzających.
  • Dawać więcej czasu na wykonanie zadania.
  • Zadawać do domu tyle i to, co uczeń jest w stanie zrobić samodzielnie, aby uniknąć sytuacji, że zadanie jest wykonywane przez rodzica.
  • Odpytywać z mniejszej partii materiału, wcześniej ustalać, z jakich konkretnych treści uczeń będzie odpytywany. Dobrze skutkuje praktyka wcześniejszego wykonywania zadań, np. ze sprawdzianu z nauczycielem wspomagającym.
  • Nauczanie oprzeć na konkretach i odwoływać się do doświadczeń dziecka.
  • Wykorzystać metody poglądowe, różnego rodzaju pomoce dydaktyczne. Pozwalać na używanie liczmanów, kalkulatora. Korzystać z zasobów multimedialnych, notatek w postaci mapy myśli, plakatów.
  • Umożliwić pracę w parze lub w małej grupie, podczas której uczeń będzie mógł korzystać ze wsparcia rówieśników i pracować poprzez naśladowanie.
  • Nieustannie pokazywać związek nauczanych treści z możliwością wykorzystania ich w praktyce.
  • Zwracać uwagę i doceniać wkład pracy, postępy ucznia, a nie tylko efekty.
  • Wzmacniać u ucznia samoocenę, wskazując jego mocne strony na forum klasy.

Ocenianie ucznia

Wiele kłopotów sprawia nauczycielom ocenianie ucznia z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim. Jak wcześniej pisałam, pomocne może być odejście od oceny efektów, a większe skupienie się na:

  • wkładzie pracy,
  • zaangażowaniu ucznia,
  • samodzielności wykonywania zadań,
  • motywacji do pracy,
  • systematyczności,
  • postępie w rozwoju na miarę aktualnych możliwości ucznia.
Pamiętajmy, że uczeń z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim może z powodzeniem realizować naukę w szkole ogólnodostępnej, ale też w szkole specjalnej. Jest to zawsze decyzja rodziców, na jaką formę kształcenia zdecydują się dla swojego dziecka. Dla tych uczniów na podstawie orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego zespół nauczycieli opracowuje Indywidualny Program Edukacyjno-Terapeutyczny, który stanowi podstawę indywidualizacji kształcenia i opracowywania dostosowań do indywidualnych potrzeb i możliwości ucznia. Uczeń z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim jak każdy potrzebuje odnieść sukces. Brak efektów powoduje spadek motywacji do nauki, niechęć chodzenia do szkoły, a w konsekwencji często prowadzi do zaburzeń zachowania, a nawet zagrożenia niedostosowaniem społecznym. Uczniowie, którzy nie odnoszą sukcesu, kiedy ich wkład pracy nie jest doceniony, zaczynają unikać szkoły, wagarują, a w dalszej konsekwencji nawiązują kontakty z przestępczymi grupami społecznymi, co w dorosłym życiu grozi wykluczeniem społecznym.



Marzena Jasińska
Trener, dyplomowany coach, doradca rodzinny. Od lat wspiera rodziców w konsultacjach indywidualnych oraz warsztatach psychoedukacyjnych. Swoją pracę opiera na filozofii Jespera Juula, założeniach Rodzicielstwa Bliskości oraz Porozumienia Bez Przemocy. Specjalizuje się w zakresie neurodydaktyki oraz uczenia się uczniów. Ekspert rozwoju osobistego, komunikacji, negocjacji. W swojej pracy zajmuje się także tematyką mediacji szkolnych, procesów grupowych, zarządzania zmianą w organizacji i zarządzania zespołem. Prywatnie mama dwóch dorosłych synów.


Interesuje Cię ta tematyka? Przeczytaj również:

Najbardziej aktualne artykuły: