Jedzenie kojarzy się nam w pierwszej kolejności z zaspokajaniem głodu. To najbardziej oczywista funkcja pokarmu, który dostarcza energię oraz składniki odżywcze niezbędne do życia. W rzeczywistości jednak jedzenie pełni w życiu człowieka znacznie więcej funkcji. Posiłek nie jest jedynie biologiczną koniecznością. Może być także źródłem przyjemności, sposobem radzenia sobie z emocjami, elementem budowania relacji społecznych czy wyrazem tradycji kulturowej. Tym obliczem jedzenia zajmuje się psychodietetyka – dziedzina nauki łącząca naukę o żywieniu z psychologią. Wskazuje ona, że nasze zachowania żywieniowe wynikają nie tylko z potrzeb fizjologicznych, ale są wypadkową odczuwanych emocji, doświadczeń z dzieciństwa oraz wpływu środowiska społecznego.

Głód fizjologiczny a głód emocjonalny

Podstawowym powodem, dla którego poszukujemy jedzenia, jest głód fizjologiczny. Pojawia się wtedy, gdy organizm potrzebuje energii do prawidłowego funkcjonowania. Rozpoznajemy go po objawach, takich jak poczucie pustki w żołądku, a nawet ból, spadek energii, trudności z koncentracją oraz rozdrażnienie. Głód fizjologiczny pojawia się stopniowo i zazwyczaj ustępuje po zjedzeniu posiłku. Jest naturalnym mechanizmem regulującym gospodarkę energetyczną organizmu i informuje nas o potrzebie dostarczenia składników odżywczych.
Psychodietetyka zwraca uwagę na inny rodzaj głodu, który nazywa głodem emocjonalnym. Pojawia się on często nagle i bywa związany z konkretną ochotą na określone produkty, najczęściej słodycze lub słone przekąski. Nie wynika on jednak z realnej potrzeby energetycznej organizmu, lecz z chęci poprawy samopoczucia. Jedzenie emocjonalne to spożywanie pokarmu w odpowiedzi na stres i emocje, takie jak smutek, napięcie czy nuda. Jedzenie staje się sposobem radzenia sobie z trudnymi stanami emocjonalnymi. W sytuacjach stresu, zmęczenia czy napięcia wiele osób sięga po produkty bogate w cukier i tłuszcze, które aktywują układ nagrody w mózgu oraz zwiększają wydzielanie dopaminy, czyli neuroprzekaźnika odpowiedzialnego za odczuwanie przyjemności. Dzięki temu jedzenie chwilowo poprawia nastrój i zmniejsza napięcie. Trzeba jednak pamiętać, że jest to efekt krótkotrwały. Jedzenie nie rozwiązuje realnego problemu, dlatego emocje po pewnym czasie mogą powrócić razem z wyrzutami sumienia z powodu zjedzonych kalorii.
Niestety, już w dzieciństwie jesteśmy uczeni, że słodycze są nagrodą i mogą być sposobem na wyrażenie miłości. Dziecko, które dobrze się zachowało, często otrzymuje słodycze lub ulubiony deser. W dorosłości podobny mechanizm nadal może się utrzymywać. Po trudnym dniu wiele osób mówi sobie, że należy im się coś słodkiego lub ulubiona przekąska. W ten sposób jedzenie zaczyna pełnić funkcję pocieszającą i nagradzającą. Z czasem staje się jedynym sposobem na poprawienie nastroju.
Zdarza się również, że jedzenie pojawia się z powodu nudy. Podczas oglądania telewizji, pracy przy komputerze lub długiej podróży jedzenie staje się formą dodatkowej aktywności. W takich sytuacjach jedzenie pełni funkcję rozrywki lub sposobu na przerwanie monotonii. Nie wynika z głodu, lecz z potrzeby zajęcia czymś uwagi.

Jedzenie jako element relacji społecznych

Kolejną ważną funkcją jedzenia jest dostarczanie przyjemności. Smak, zapach oraz wygląd potraw mogą wywoływać silne pozytywne emocje. Są to zwykle potrawy związane z pozytywnymi wspomnieniami, które nazywamy „smakami dzieciństwa”. Przygotowywanie posiłków dla innych osób jest często sposobem okazywania troski i uczuć. Rodzice gotują dla dzieci, aby zadbać o ich zdrowie i dobre samopoczucie, a wspólne gotowanie lub pieczenie to forma spędzania czasu razem. W wielu domach zachęcanie do jedzenia jest wyrazem troski i chęci zadbania o bliskich.
Posiłki odgrywają ważną rolę w życiu społecznym. Spotkania rodzinne, święta czy wyjścia ze znajomymi bardzo często odbywają się przy wspólnym stole. Wspólne jedzenie sprzyja rozmowie, integracji oraz budowaniu więzi. W wielu kulturach zaproszenie kogoś na posiłek jest wyrazem gościnności i życzliwości. Jedzenie pomaga więc zaspokajać potrzebę przynależności oraz kontaktu z innymi ludźmi. Natomiast regularne posiłki wprowadzają w życie człowieka pewien porządek. Stałe pory jedzenia pomagają organizować dzień i dają poczucie stabilności. Dla wielu osób poranna kawa, rodzinny obiad czy wspólna kolacja stanowią ważny element codziennej rutyny. Dzięki temu jedzenie zaspokaja także potrzebę bezpieczeństwa i przewidywalności.
Niektóre pokarmy są także ważnym elementem tożsamości kulturowej. Każdy region świata posiada charakterystyczne potrawy oraz własne zwyczaje kulinarne. Przepisy przekazywane z pokolenia na pokolenie przypominają o rodzinnych korzeniach i wspólnych doświadczeniach. Szczególną rolę odgrywają potrawy świąteczne, które mają często znaczenie symboliczne i pomagają budować poczucie wspólnoty.
Świadomość przeplatania się tych funkcji to ważny krok do zdrowych relacji z jedzeniem. Pożywienie jest źródłem radości, przyjemności, a także ważnym elementem życia społecznego. Problem pojawia się dopiero wtedy, gdy staje się głównym sposobem radzenia sobie z codziennymi trudnościami i wpływa negatywnie na nasze zdrowie oraz masę ciała.



Dr n. o zdr. Gabriela Wanat-Kańtoch
Autorka ukończyła doktorat na Śląskim Uniwersytecie Medycznym w Katowicach. Jest asystentem dydaktycznym w Zakładzie Promocji Zdrowia. Dietetyk z wykształcenia i pasji. Popularyzator nauki w zakresie wiedzy o żywieniu i zdrowiu. Autorka wielu projektów dla dzieci o tematyce kuchni molekularnej i zdrowego odżywiania. Prywatnie świeżo upieczona mama mierząca się z wyzwaniami, które niesie rozszerzanie diety.