Wielu psychologów uważa, że kolejność narodzin ma wpływ na nasz charakter, co z kolei wpływa na zachowanie. Możemy usłyszeć, że najstarsze dziecko w rodzinie jest bardziej odpowiedzialne od pozostałych dzieci, a najmłodsze najbardziej rozpieszczane. Czy rzeczywiście tak jest?

Nasza osobowość kształtuje się w rodzinie. Mają na nią wpływ uwarunkowania genetyczne, ale też czynniki zewnętrzne i doświadczenia związane z życiem w rodzinie. Te doświadczenia dla każdego z dzieci są zupełnie inne, ponieważ przyjście na świat kolejnych potomków zmienia dynamikę relacji pomiędzy najbliższymi. Tak naprawdę pierwsze dziecko rodzi się w innej rodzinie niż dziecko najmłodsze, jest też inaczej traktowane, a rodzice mają w stosunku do niego inne wymagania i oczekiwania, stąd też biorą się różnice w ich zachowaniu. Teoria kolejności urodzin ma swoją historię. Po raz pierwszy opisał ją Alfred Adler (australijskiej psycholog i psychiatra) w latach dwudziestych XX wieku. Potem badano uczniów w różnych szkołach i w różnych krajach. W Polsce badaniami w obszarze teorii kolejności urodzin zajmował się Józef Rembowski (1984 r.).

Jak kształtuje się nasza osobowość

W rozwoju dziecka główną rolę odgrywają rodzice, ponieważ to oni są odpowiedzialni za zaspokajanie jego potrzeb. Od ich równowagi emocjonalnej, kondycji psychofizycznej, dopasowania charakterologicznego, relacji i więzi między nimi  zależy nie tylko rozwój dziecka, ale i ukształtowanie jego osobowości. Potrzeby dziecka od dawna są jasno określone. Niektóre z nich to:

• potrzeba bezwarunkowej miłości i akceptacji;
• potrzeba bezpieczeństwa;
• potrzeba aprobaty, bycia widzianym słyszanym i uwzględnianym;
• potrzeba kontaktu i budowania relacji;
• potrzeba niezależności i autonomii, decydowanie o sobie.

Pierwsze dziecko w rodzinie może liczyć na wyłączną uwagę rodziców, ich dostępność, a co za tym idzie – zaspokajanie niemal w stu procentach wyżej wymienionych potrzeb. Pierworodne dziecko nie musi dzielić się z rodzeństwem rodzicielskim czasem i uwagą, co z pewnością ma wpływ na kształtowanie się jego osobowości. Do zaangażowania rodziców dochodzi zaangażowanie dziadków, cioć, wujków i dalszej rodziny, szczególnie jeśli pierworodne dziecko jest tym pierwszym wnukiem, pierwszym bratankiem, pierwszym siostrzeńcem itp. Bycie tym pierwszym bywa też dość sporym obciążeniem.

Kolejność urodzin – najstarsze dziecko

Kiedy na świat przychodzi pierwsze dziecko, rodzice zwykle mają w stosunku do niego jakieś oczekiwania i wyobrażenia. Zdarza się, że są one nieświadome, a mimo to  dziecko je odczuwa. Rodzice pokładają w nim swoje nadzieje, np.  żeby było najmądrzejsze, najbardziej wysportowane, najładniejsze, najsilniejsze itd. Z drugiej strony rodzice są niedoświadczeni i trochę eksperymentują z dzieckiem, ucząc się opieki nad nim. Naturalne jest więc, że popełniają wiele błędów, odczuwają więcej lęku i niepokoju niż przy kolejnym dziecku. Uważa się, że najstarsze dzieci:

• Są bardziej troskliwe i opiekuńcze.
• Cechuje je perfekcjonizm – kiedy pojawia się na świecie rodzeństwo, uwaga rodziców jest bardziej skierowana na nowo narodzone dziecko. Trochę jest tak, że to najstarsze spada z tzw. piedestału, i aby do tego nie dopuścić, stara się pozyskać uwagę rodziców, zachowując się i robiąc wszystko najlepiej, wręcz perfekcyjnie. Detronizacja najstarszego skutkuje tym, że jeszcze bardziej próbuje udowodnić rodzicom swoją wartość.
• Lubią porządek i strukturę.
• Często narzucają innym swoje zdanie, można powiedzieć, że to urodzeni liderzy, którzy lubią rządzić. W końcu mają w tym spore doświadczenie – rządzą rodzeństwem. Okazuje się, że kierownicze stanowiska w firmach w 40 proc. zajmują właśnie pierworodne dzieci, a tylko w 20 proc. te najmłodsze.
• Są przebojowe, ambitne, zawsze chcą być pierwsze – na ogół wcześniej w porównaniu z rodzeństwem zaczynają chodzić, mówić, są bardziej samodzielne w zakresie samoobsługi.

Z pierwszym dzieckiem wszystko jest nowe – wspaniałe i niepowtarzalne. Zachwyt rodziców budzą pierwszy uśmiech, pierwsze słowo, pierwszy krok itd. Przeglądając rodzinne albumy, możemy zauważyć, że najwięcej zdjęć ma właśnie pierwsze dziecko.  Kolejne nie wzbudzają u rodziców takich emocji. Już w starożytności to najstarsze miało szczególną wartość, od prawa dziedziczenia po możliwości edukacyjne.

Najstarsza siostra – najstarszy brat

Okazuje się, że nie tylko kolejność narodzin w rodzinie wpływa na naszą osobowość, ale również nasza płeć i płeć naszego rodzeństwa. Inaczej zachowuje się najstarsza siostra wśród sióstr niż najstarsza siostra braci, podobnie najstarszy brat wśród sióstr i najstarszy brat wśród braci.

• Najstarsza wśród sióstr – bywa wyjątkowo pomocnym dzieckiem, ponieważ opiekuje się młodszymi siostrami. Może jednak tak mocno zatracić się w tej opiece, że  aż do późnej dorosłości będzie traktować młodsze siostry jak wieczne dzieci. To taka pomocnica mamy, a potem pomocnica nauczyciela. Jej opiekuńczość i dbałość o innych może być tak duża, że nie będzie w stanie przyjmować pomocy od innych. Najstarsza jest na ogół dobrze zorganizowana, radzi sobie z wyzwaniami i ma przekonanie, że po prostu nie potrzebuje pomocy.
• Najstarsza siostra wśród braci – to zwykle silna i bardzo niezależna kobieta. Rozsądna i odpowiedzialna. Kiedy na świecie pojawia się jej młodszy brat, zwykle oczy całego świata są zwrócone na niego, stąd mogą pojawić się w jej zachowaniu rywalizacja i bardziej „chłopięce” zachowania, aby zadowolić rodziców. Mogą też pojawić się u niej zachowania opiekuńcze w stosunku do braci i zostać na całe życie, doprowadzając do sytuacji opiekowania się mężczyznami również w dorosłości.
• Najstarszy brat wśród braci – jest szefem braci. Kieruje nimi, wyrabiając sobie wysoką pozycję wśród rodzeństwa. Historia pokazuje, że to najstarszy brat zwykle zastępuje ojca, kiedy go brakuje. Najstarszy brat poucza, instruuje, nakazuje, ale też opiekuje się pozostałymi braćmi. Chce być najlepszy, i to we wszystkim.
• Najstarszy brat sióstr – jest zwykle bardziej radosny, swobodny i chętny do zabawy niż najstarszy brat wśród braci. Może się zdarzyć, że zajmie uprzywilejowaną pozycję w rodzinie, a jego młodsze siostry wraz z mamą będą się o niego troszczyły. Tego samego będzie on wymagał od innych kobiet w przyszłości. Z drugiej strony jednak może okazać się bardzo opiekuńczy i tolerancyjny wobec młodszych sióstr, przez co w dorosłym życiu zbyt łatwo godzić się i akceptować różne niestosowne zachowania kobiet.

Bycie najstarszym z rodzeństwa wpływa na osobowość, styl życia, a nawet sposób radzenia sobie z różnymi trudnościami w życiu. Podobnie wygląda to u najmłodszych czy średnich dzieci w rodzinie, o czym piszę w kolejnym artykule. Warto jednak pamiętać, że nie wszyscy wyciągamy takie same wnioski ze swoich doświadczeń w rodzinie i nie ma dwóch identycznych najstarszych dzieci, choć do pewnego stopnia możemy mówić o pewnych wspólnych zachowaniach.




Literatura:

• R. Richardson, L. Richardson, „Najstarsze, średnie, najmłodsze”, wyd. GWP, Gdańsk 2003.
• https://mamadu.pl/153711,rodzenstwo-jak-kolejnosc-urodzenia-wplywa-na-nasze-cechy-osobowosci [dostęp 15.09.2023]
• https://pozytywnadyscyplina.pl/czy-kolejnosc-urodzenia-ma-wplyw-na-charakter-2/ [dostęp 15.09.2023]

Marzena Jasińska
Trener, dyplomowany coach, doradca rodzinny. Od lat wspiera rodziców w konsultacjach indywidualnych oraz warsztatach psychoedukacyjnych. Swoją pracę opiera na filozofii Jespera Juula, założeniach Rodzicielstwa Bliskości oraz Porozumienia Bez Przemocy. Specjalizuje się w zakresie neurodydaktyki oraz uczenia się uczniów. Ekspert rozwoju osobistego, komunikacji, negocjacji. W swojej pracy zajmuje się także tematyką mediacji szkolnych, procesów grupowych, zarządzania zmianą w organizacji i zarządzania zespołem. Prywatnie mama dwóch dorosłych synów.