Schemat to rodzaj wzorca, który tworzy się w dzieciństwie, a potem przez całe życie oddziałuje na nasze zachowania, emocje, postrzeganie świata i ludzi, sposób budowania oraz utrzymywania relacji, komunikowanie się, wychowywanie dzieci itd. Świadomość, że wpływa na mnie historia przeżyć przodków (rodziców, dziadków, pradziadków), pomaga zidentyfikować te destrukcyjne schematy i stopniowo je eliminować. Jaką rolę w naszym życiu pełnią schematy? Jak uwolnić się od tych, które nam przeszkadzają?

Rola schematów w życiu

Schematy nie zawsze są złe. To narzędzia do szybkiego przyswajania nowości, ponieważ mózg tworzy schemat poznawczy, a potem odnosi się do niego w momencie zetknięcia z czymś podobnym. Mogą mieć postać różnych zachowań, czynności, wzorców relacji, tradycji rodzinnych, sposobu interpretacji wydarzeń i zachowań innych ludzi, optymizmu vs pesymizmu, otwartości vs zamknięcia itd. Jeśli wyrosłaś(-eś) w rodzinie, w której doceniano wysiłek i zaangażowanie, okazywano zaufanie i wsparcie w trudnych chwilach, rozmawiano na każdy temat, a wszyscy członkowie rodziny byli tak samo ważni – masz dzisiaj szansę na czerpanie z takich schematów pełnymi garściami. Oczywiście dokładasz własne, ale budujesz je na fundamencie szacunku dla człowieka, bez względu na jego wiek i osiągnięcia.
Jeśli zaś Twoja rodzina miała jakiś rodzaj dysfunkcji, mimo że bardzo tego nie chcesz – możesz nieświadomie przekazywać nabyte schematy swoim dzieciom i budować na nich życie. Najtrudniejsze jest to, że nie zawsze dostrzegamy ich destrukcyjnego działania, a wtedy trudno się przed nimi bronić.

Schematy z rodzinnego domu

Jeśli chcesz wzmocnić świadomość oddziałujących na Ciebie schematów, przyglądnij się swoim wspomnieniom i historiom rodzinnym. Ileż to razy podczas różnych spotkań słyszałam:

• „Mój tato nigdy nas nie uderzył, ale jak spojrzał, to nogi miękły” – a potem historie o karach stosowanych przez ojca (ciężkie i nieprzyjemne prace, brak kolacji czy obiadu, zakaz spotykania się z rówieśnikami rozciągany nawet na tygodnie itd.), z ciągłym podkreślaniem: „To dzięki temu dzisiaj jestem porządnym człowiekiem”.

• „Moi rodzice nigdy nas nie chwalili. I dobrze, bo by nam się w głowach poprzewracało”.

• „Ja to ciągle coś sprzątam, robię w domu. Rodzice nieustannie powtarzali, że dla leniów nie ma miejsca w domu”.

• „Wiadomo, chłop po robocie zmęczony, to ciepły obiad powinien dostać na czas”.

• „Dzisiaj to każdy tylko o karierze gada. Moja mama nie pracowała zawodowo i mogła być zawsze dla nas, gdy tylko tego potrzebowaliśmy”.

• „Bo wiesz, wszystko w domu na mojej głowie, mój mąż niczego nie potrafi zrobić”.

I tak można bez końca. W każdej rodzinie funkcjonują określone zwyczaje, tradycje, schematy, hierarchie. Ceni się określone wartości, potępia niektóre zachowania, kultywuje przywiązanie do religii czy obyczajów. Z takim bagażem młody człowiek wchodzi w związki z innymi ludźmi. I zaczyna się weryfikacja tego, co pomaga, a co przeszkadza być szczęśliwym.

Zidentyfikuj destrukcyjne schematy

Jak to prosto brzmi, zidentyfikuj i sprawa rozwiązana. Ale czym się kierować w tej analizie schematów, aby dostrzec, który jest obciążeniem dla mnie (albo nas jako rodziny)?

• Słuchaj partnerki/partnera: Jeśli słyszysz, że coś w Waszych relacjach lub Twoim zachowaniu jej/ mu się nie podoba, nie obrażaj się, nie wytykaj „nieuzasadnionej krytyki”, za to spróbuj empatycznie spojrzeć na problem oczami drugiej strony. Rozmawiajcie. Schemat może dotyczyć Was obojga. Rozpoznajcie go i zdecydujcie, czy chcecie, żeby Wami rządził.

• Myśl krytycznie, wyczul się na wszystkie: „Zawsze tak było”; „To jest oczywiste”; „U mnie w domu”; „Tradycją mojej rodziny…”. Takie komunikaty sygnalizują, że działają schematy. To Ty decydujesz o tym, jak będziesz żyć (Wy decydujecie, jak ma funkcjonować Wasza rodzina).

• Szukaj wiedzy na temat relacji, wychowania dzieci, ról pełnionych w rodzinie i społeczeństwie. Analizuj, myśl krytycznie, szukaj odpowiedzi, czy ta „nowość” jest dla Ciebie czy Twojej rodziny korzystna. Jeśli tak, zacznij ją realizować w praktyce.

• Pamiętaj, że szczęście nie jest czymś odległym – jest stanem bycia i działania. To, co przeszkadza w byciu szczęśliwym, można i trzeba zmieniać. Jedynym ograniczeniem jest wolność i szczęście drugiego człowieka. Jeśli schematy ograniczają Ciebie lub Was w byciu szczęśliwym, zmieńcie je!
  
  

  

Jak uwolnić się od schematów wyniesionych z rodzinnego domu

Kiedy już nauczyliście się rozpoznawać obciążające schematy, można przejść do działania.

1. Uwolnij się od poczucia winy. Nie zmienisz przeszłości. Im więcej będzie w Tobie żalu i pretensji o dzieciństwo i młodość, tym mniejsza szansa na uwolnienie się od destrukcyjnych schematów. Ciągle przywoływane i stale obecne w Twoich emocjach przeżycia będą miały wpływ na to, jak funkcjonujesz. Zaakceptuj przeszłość jako część własnych zasobów.
   
   
2. Pracuj nad nawykami, które przełamują schematy. Jeśli np. ciągle myślisz o innych, lekceważąc swoje potrzeby (bo tak było w Twoim domu), porozmawiaj o tym z rodziną w sposób otwarty. Zaangażuj ich w tworzenie nowych zwyczajów w domu. Jeśli dzieci będą wiedziały, że każdy domownik powinien móc realizować swoje potrzeby i że jest to ważne, na pewno same włączą się w działania. Wspólne prace domowe dodatkowo integrują, są okazją do uczenia się nowych umiejętności i do rozmowy na każdy temat, a przede wszystkim – przełamująschematy.
   
   
3. Pracuj nad swoją asertywnością. Kiedy w rozmowach pojawia się pochwała destrukcyjnego schematu, stawiaj sprawę jasno i komunikuj, że nie chcesz, aby tak było w Twojej rodzinie.
   
   
4. Pamiętaj, że w życiu odpowiadamy tylko za swoje emocje i postępowanie. Przypominaj o tym swoim bliskim. Nie musisz pomagać wszystkim. Wspieraj tylko tych, którzy Cię o to proszą. Nie musisz być najlepsza(-y) we wszystkim – masz prawo się mylić i popełniać błędy. Nie obwiniaj innych o własne emocje (np. denerwujesz mnie), ale nie oczekuj, że inni polepszą Twoje samopoczucie. Emocje są Twoje i tylko Ty masz na nie wpływ. To otwiera nowy horyzont myślenia: moje życie należy do mnie i teraz podejmuję decyzję, że chcę codziennie przeżywać szczęście z moimi bliskimi! Powodzenia!

Maria Tuchowska
Nauczyciel dyplomowany, polonista i teolog. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą w placówkach integracyjnych różnego poziomu, edukator, coach, przeprowadziła ok. 600 szkoleń z zakresu kompetencji psychospołecznych nauczycieli, prawa oświatowego, pracy z dziećmi i młodzieżą z różnego typu zaburzeniami. Specjalizuje się również w tematyce dotyczącej zagadnień związanych z obecnością rodziców w szkole.