Wiek nastoletni to trudny do opisu okres rozwoju człowieka, ponieważ wiele aspektów związanych jest ze środowiskiem, które pozytywnie lub negatywnie oddziaływało na dziecko wchodzące w wiek nastoletni, doświadczające zmian w ciele i psychice, których skala nierzadko wywołuje w nim zaskoczenie.  Jak wspierać nastolatki?

Każdy nastolatek jest inny, a jego zachowania są efektem niezliczonej ilości wpływów, poczynając od rodziców, wychowawców, rówieśników, środowiska lokalnego, po mniej lub bardziej kontrolowane przez dorosłych opiekunów oddziaływanie mediów. Na to nakładają się kłopoty z radzeniem sobie z presją i emocjami, związane z dojrzewaniem kory przedczołowej – stopniowe przejmowanie kontroli nad dziecięcą impulsywnością przez bardziej racjonalne ośrodki korowe. Ten etap dojrzewania psychicznego kończy się około dwudziestego roku życia. Jeśli jeszcze uświadomimy sobie, jak silnie oddziałują na stany emocjonalne neuroprzekaźniki (serotonina, dopamina, noradrenalina) i hormony (oksytocyna, testosteron/estrogeny), mamy obraz zmagań nastoletniego człowieka, który podejmuje wysiłki, aby na własnych warunkach wejść w świat dorosłych.

Charakterystyczne dla tego wieku jest podejmowanie ryzykownych działań w poszukiwaniu siebie samego, podkreślanie swojej sprawczości i  ogromna potrzeba autonomii. Nowicjusze w dorosłości (zawsze mnie wzrusza to określenie nastolatków…) popełniają błędy, a nie każdy rodzic i wychowawca ma kompetencje, aby zawsze być gotowym do wspierania i akceptacji. Stąd też w powszechnej narracji narosło wiele stereotypów, które mogą mocno utrudniać wspieranie, w tym założenie, że wiek nastoletni to „trudny wiek”, że „nastolatki to same kłopoty”, a „wiek dojrzewania to czas buntu”. Myślę, że im mniej zrozumienia dla mechanizmów, które wpływają na zachowanie młodych, tym większa potrzeba usprawiedliwiania siebie, gdy czuję, że tracę kontrolę nad swoim dzieckiem. Tyle razy słyszałam od rodziców moich uczniów: „Bo wie pani, on jest teraz w trudnym wieku…” jako usprawiedliwianie  złych zachowań i własnej bezsilności. Rzecz w tym, że nie o kontrolę chodzi, a o towarzyszenie w trudnej drodze do dojrzałości.

Dobrostan psychiczny a zdrowie psychiczne

Dobrostan psychiczny to połączenie dobrego samopoczucia, zarządzania emocjami i radzenia sobie z wyzwaniami. Polega na wykorzystywaniu potencjału, mocnych stron i zasobów, a także na świadomym podejmowaniu działań minimalizujących skutki nadmiernego stresu oraz rozwijaniu kompetencji w zakresie rozumienia, akceptowania i zarządzania emocjami.

Dobrostan psychiczny nie jest tożsamy ze zdrowiem psychicznym. Pojęcie zdrowia psychicznego jest obszerniejsze, łączy dobrostan fizyczny rozumiany jako wolność od chorób i niedyspozycji somatycznych, odpowiednie warunki życia dotyczące odżywiania, snu i aktywności fizycznej, z dobrostanem społecznym – umiejętnością nawiązywania i podtrzymywania relacji czy odnajdywania się w zróżnicowanych sytuacjach społecznych. Zdrowie psychiczne silnie oddziałuje na zdolność do rozwoju i samorealizacji.

Wspieranie zdrowia psychicznego nastolatków

1. Budowanie relacji rodzinnych

Jeśli dostrzegasz kłopoty w tym obszarze, możesz podjąć działania, aby relacje w rodzinie wzmacniać. Jak?

• Akceptuj różnice, powstrzymuj się od porównywania: „Co się z tobą dzieje? Zawsze byłaś taką słodką (grzeczną, układną, posłuszną…) dziewczynką…”;
• pielęgnuj rytuały (np. dotyczące wspólnych posiłków);
• Wykorzystuj okazje do podejmowania wspólnych zajęć – hobby, aktywności sportowe, wyjścia, wyjazdy;
• Słuchaj aktywnie i komunikuj swoje potrzeby, pomagaj w takiej komunikacji swojemu dziecku: „Czego ode mnie teraz oczekujesz?”, „Powiesz mi, co cię martwi?” itd.

2. Wspieraj swoje dzieci, aby miały stały kontakt z rówieśnikami, nawiązywały nowe relacje, nie tylko w szkole. Rozmawiaj na tematy związane z dobrymi i trudnymi sytuacjami związanymi z rówieśnikami dziecka.

3. Zachęcaj, a najlepiej pokazuj, jak cenna jest regularna aktywność fizyczna. Żeby wspierać zdrowie potrzebne jest min. 150 min tygodniowo aktywności z udziałem kończyn dolnych (to zdanie kardiologów).

4. Pomagaj w stosowaniu różnorodnej, wartościowej diety

• Wg. norm żywienia dla populacji dieta dla nastolatka: 1800 dziewczęta – 2600 chłopcy kcal/dzień przy małej aktywności fizycznej, 3000 kcal przy umiarkowanej aktywności fizycznej i 3450–4000 kcal przy dużej;
• Bazą każdego posiłku powinny być warzywa i owoce, w proporcji 3/4 warzyw i 1/4 owoców, produkty zbożowe, produkty mleczne, w ilości 3–4 porcji na dzień, jaja, ryby, chude mięso oraz nasiona roślin strączkowych;
• Regularne posiłki.

5. Pomagaj w zadbaniu o dobry sen

• Osoba w wieku nastoletnim, aby funkcjonować dobrze i prawidłowo się rozwijać, musi spać około 8-9 godzin dziennie, w dobrze zaciemnionym i wolnym od urządzeń elektronicznych pomieszczeniu;
• Przed snem najlepsze są aktywności związane z ruchem fizycznym (spacer, bieganie, zabawa z psem/kotem), majsterkowanie, czytanie dla przyjemności, muzykowanie lub słuchanie muzyki itd.

6. Wspieraj rozwijanie talentów i pasji swojego nastoletniego dziecka – rozwija się intelektualnie, emocjonalnie i społecznie, wzmacnia poczucie wartości i samoocenę, wzmacnia odporność na stres.

7. Korzystaj i ucz korzystania z pomocy specjalistów i osób zaufanych, gdy Ty lub Twoje dziecko czujecie, że przestajecie kontrolować swoje życie w jakimś obszarze. Korzystanie z pomocy jest wyrazem dojrzałości. Rozmawiaj o takich możliwościach ze swoimi nastolatkami.

• 116 111 – Telefon zaufania dla dzieci i młodzieży;

• 800 121 212 – Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka;

• 800 120 002 – Ogólnopolski telefon dla ofiar przemocy w rodzinie „Niebieska Linia”;

• 800 199 990 – Ogólnopolski telefon zaufania Narkotyki – Narkomania;

• 800 119 119 – Bezpłatny anonimowy telefon i czat zaufania dla dzieci i młodzieży;

• 800 100 100 – Telefon dla rodziców i nauczycieli w sprawie bezpieczeństwa dzieci (pn. – pt.  12.00-15.00);

• 800 12 12 12 – Ogólnopolski Telefon Zaufania;

• 800 800 602 – Telefon dla Rodziców i Opiekunów w Kryzysie (pn. – pt. 16.00-20.00);

• 800 012 005 – Telefon do pogadania dla dzieci i dorosłych.

Maria Tuchowska
Nauczyciel dyplomowany, polonista i teolog. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą w placówkach integracyjnych różnego poziomu, edukator, coach, przeprowadziła ok. 600 szkoleń z zakresu kompetencji psychospołecznych nauczycieli, prawa oświatowego, pracy z dziećmi i młodzieżą z różnego typu zaburzeniami. Specjalizuje się również w tematyce dotyczącej zagadnień związanych z obecnością rodziców w szkole.