Jakie są zadania mentora, który wspiera nauczyciela początkującego?
Jakie mogą być proponowane rodzaje dokumentów dla nauczyciela początkującego i dla mentora z propozycją szczegółowych zapisów w tych dokumentach?
Jakie są obszary działań nauczyciela, które mają wpływ na organizację i przebieg procesu ?

Zadania mentora, który wspiera nauczyciela początkującego

Na podstawie:

• art. 9ca ust. 11 i ust. 12 pkt 1-6 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela (Dz. U. z 2024 r. poz. 986 ze zm.).

W ustawie Karta Nauczyciela zostały uszczegółowione zadania mentora, którego dyrektor szkoły przydziela nauczycielowi odbywającemu przygotowanie do zawodu nauczyciela spośród nauczycieli mianowanych lub dyplomowanych. Są to uszczegółowione zadania dotyczące liczby obserwowanych zajęć przez mentora, które prowadzi nauczyciel początkujący i liczby obserwowanych zajęć przez nauczyciela początkującego, które prowadzi mentor oraz udziału mentora w pracach komisji w ostatnim roku przygotowania do zawodu nauczyciela.

Zadaniem mentora jest:

1. wspieranie na bieżąco nauczyciela w procesie wdrażania do pracy w zawodzie, w tym zapoznanie go z dokumentacją przebiegu nauczania, działalności wychowawczej i opiekuńczej oraz innymi dokumentami obowiązującymi w szkole;
2. udzielanie nauczycielowi pomocy w doborze właściwych form doskonalenia zawodowego;
3. dzielenie się z nauczycielem wiedzą i doświadczeniem w zakresie niezbędnym do efektywnej realizacji obowiązków nauczyciela;
4. umożliwienie nauczycielowi obserwowania prowadzonych prze siebie zajęć oraz omawianie z nim tych zajęć w wymiarze co najmniej 1 godziny w miesiącu w pierwszym roku odbywania przygotowania do zawodu nauczyciela i co najmniej 4 godzin w każdym kolejnym roku odbywania przygotowania do zawodu nauczyciela;
5. obserwowanie zajęć prowadzonych przez nauczyciela oraz omawianie z nim tych zajęć, w wymiarze co najmniej 1 godziny w miesiącu w pierwszym roku odbywania przygotowania do zawodu nauczyciela i co najmniej 4 godzin w każdym kolejnym roku odbywania przygotowania do zawodu nauczyciela, wliczając zajęcia, które nauczyciel odbywa w pierwszym (co najmniej 1 godzina zajęć) i w ostatnim roku (1 godzina zajęć) przygotowania do zawodu nauczyciela w obecności zespołu nauczycieli i komisji powołanych przez dyrektora szkoły;
6. inspirowanie i zachęcanie nauczyciela do podejmowania wyzwań zawodowych.

Proponowane rodzaje dokumentów dla nauczyciela początkującego i wspierającego nauczyciela mentora

Na podstawie:

• § 2 ust. 1 rozp. MEiN z dnia 6 września 2022 r. w sprawie uzyskiwania stopni awansu zawodowego przez nauczycieli (Dz. U. z 2022 r. poz. 1914).

W prawie nie zostało określone, jak powinna wyglądać dokumentacja nauczyciela początkującego oraz wspierającego go mentora w zakresie realizacji wskazanych powyżej zadań mentora. Sposób dokumentowania tych zadań zostawił samemu nauczycielowi początkującemu i mentorowi.
Podstawowe dokumenty, które można przyjąć do tego zakresu pracy to: arkusze obserwacji zajęć, opinie mentora o pracy nauczyciela, dokumentacja zajęć prowadzonych przez mentora i przez nauczyciela (konspekty, plany zajęć, scenariusze), notatki lub krótkie sprawozdania i zestawienia oraz podsumowania z realizacji zadań wykonywanych przez nauczyciela w czasie przygotowania do zawodu oraz z realizacji zadań mentora.

Zadania do realizacji przez nauczyciela w trakcie przygotowania do zawodu są wymienione w ww. rozporządzeniu w sprawie uzyskiwania stopni awansu zawodowego przez nauczycieli.
Może to być dokumentacja prowadzona w zeszytach lub na kartach gromadzonych w segregatorze. Arkusze obserwacji nauczyciel może przygotować sam lub skorzystać z wzorów przygotowanych przez innych nauczycieli, zaproponowanych przez edukatorów w czasie szkoleń lub wykorzystać obowiązujące w szkole, jeśli zostały takie wypracowane. Nauczyciel początkujący wspólnie z mentorem może też wypracować taki rodzaj dokumentacji, którą będą wspólnie stosować.

Propozycja szczegółowych zapisów w dokumentach nauczyciela początkującego i w dokumentach mentora

Na podstawie:

• art. 9ca ust. 11 i ust. 12 pkt 1-6 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela (Dz. U. z 2024 r. poz. 986 ze zm.);
• § 3 i § 6 ust. 1 rozp. MEiN z dnia 6 września 2022 r. w sprawie uzyskiwania stopni awansu zawodowego przez nauczycieli (Dz. U. z 2022 r. poz. 1914).

Ze względu na fakt, że od dnia 1 września 2025 r. zostały wprowadzone standardy dot. liczby obserwowanych zajęć edukacyjnych przez mentora, a prowadzonych przez nauczyciela początkującego i obserwowanych przez nauczyciela początkującego, a prowadzonych przez mentora, to w dokumentacji ich wzajemnej obserwacji powinny znajdować się dokładne daty prowadzonych zajęć, tematy zajęć, założone cele, zakres realizowanych treści podstawy programowej, podsumowanie zajęć, ocena pracy uczniów. Szczególną uwagę należy zwrócić na przyjęte metody i formy pracy, aktywność uczniów, ocenianie uczniów zgodnie z założeniami wewnątrzszkolnego oceniania, które obowiązują w szkole, indywidualizację nauczania, umiejętność korzystania w trakcie prowadzonych zajęć z narzędzi multimedialnych i informatycznych.
Należy prowadzić zajęcia edukacyjne z wykorzystaniem założeń do obserwacji, które wskazuje dyrektor szkoły w planie nadzoru pedagogicznego na dany rok szkolny np. indywidualizacja pracy z uczniem, dostosowanie wymagań edukacyjnych lub zastosowanie aktywizujących metod pracy z uczniem oraz narzędzi multimedialnych i informatycznych.

W dokumentacji powinny też znajdować się krótkie informacje dotyczące omówionych z mentorem zajęć, które prowadzi nauczyciel początkujący, ze zwróceniem uwagi na wskazówki do dalszej pracy i ich wykorzystanie w kolejnych zajęciach edukacyjnych przez nauczyciela początkującego.

Obszary działań nauczyciela, które mają wpływ na organizację i przebieg procesu kształcenia 

Na podstawie:

• ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela (Dz. U. z 2024 r. poz. 986 ze zm.);
• rozp. MEiN z dnia 25 sierpnia 2022 r. w sprawie oceny pracy nauczycieli (Dz. U. z 2022 r., poz. 1822 oraz z 2025 r. poz. 1550);
• rozp. MEiN z dnia 6 września 2022 r. w sprawie uzyskiwania stopni awansu zawodowego przez nauczycieli (Dz. U. z 2022 r. poz. 1914).

Poniżej przedstawione są obszary działań, które mają wpływ na organizację i przebieg procesu kształcenia, które może wykorzystać w dokumentacji własnej każdy nauczyciel w szkole, w tym nauczyciel początkujący i jego mentor. Elementy tych obszarów mogą być również podane przez dyrektora szkoły w postaci założeń organizacyjnych w planie nadzoru pedagogicznego dyrektora szkoły na dany rok szkolny.

Podstawowym zadaniem nauczyciela w procesie kształcenia jest kierowanie procesem uczenia się, zatem codzienna praca nauczyciela wymaga zastosowania złożonych czynności w zakresie:

1. rozpoznawania potrzeb uczniów (rozwojowych, edukacyjnych i możliwości psychofizycznych);
2. zwracanie uwagi na style uczenia się i modalność przekazu;
3. rozpoznawanie mocnych stron, predyspozycji, zainteresowań i uzdolnień uczniów;
4. motywowanie uczniów procesie uczenia, przede wszystkim za pomocą oceniania;
5. indywidualizacji pracy z uczniem;
6. dostosowania wymagań edukacyjnych;
7. zastosowanie aktywizujących metod pracy z uczniem;
8. zastosowanie narzędzi multimedialnych i informatycznych.

Nauczyciel, który rozpoznaje potrzeby uczniów powinien pamiętać, że w oddziale każdej klasy są uczniowie o specjalnych potrzebach edukacyjnych. Są to uczniowie, którzy posiadają: orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego, opinie poradni psychologiczno-pedagogicznej, zaświadczenia lekarza o stanie zdrowia, wskazania nauczycieli na podstawie obserwacji i wskazania rodziców uczniów do wspólnej pracy z uczniami.

Do uczniów o specjalnych potrzebach edukacyjnych należą:

1. uczniowie z zaburzeniami rozwojowymi;
2. uczniowie z odchyleniem rozwojowym;
3. uczniowie ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się;
4. uczniowie zdolni;
5. uczniowie z chorobami przewlekłymi;
6. uczniowie z ograniczeniami środowiskowymi.

Organizując proces kształcenia nauczyciel ma obowiązek zwrócić uwagę na strukturę lekcji.
Ogniwa według W. Okonia:

1. uświadomienie uczniom celów i zadań,
2. zaznajomienie uczniów z nowym materiałem,
3. uogólnienie,
4. utrwalanie przyswojonego materiału,
5. kształtowanie umiejętności i nawyków,
6. wiązanie teorii z praktyką,
7. kontrola i ocena wyników nauczania.

Realizacja ogniw lekcji odbywa się za pomocą określonych metod nauczania (podające, problemowe w tym metody aktywne).

Metody pracy:

1. podające – oparte na słowie: pogadanka, wykład, opis, opowiadanie, praca z książką;
2. problemowe – samodzielne dochodzenie do wiedzy: klasyczna metoda problemowa, metoda przypadków, sytuacyjna, burza mózgów, gry dydaktyczne, aktywizujące (mapa pojęciowa, kula śniegowa, debata, dyskusja piramidowa, gwiazda pytań, planowana przyszłość, metaplan, drzewo decyzyjne, projekt edukacyjny);
3. praktyczne – ćwiczeniowe, realizacji zadań.

Techniki pracy umysłowej – szybkiego czytania, haki pamięciowe, łańcuch skojarzeń, techniki oparte na wizualizacji.

Stosując odpowiednie metody pracy, angażujemy cały mózg i dzięki temu nasi uczniowie mogą więcej zrozumieć i zapamiętać, szybciej i skuteczniej uczyć się.

Nauczyciel ma obowiązek:

1. indywidualizować pracę z uczniem na obowiązkowych i dodatkowych zajęciach edukacyjnych (przez dostosowanie wymagań edukacyjnych);
2. indywidualizować proces edukacyjny.

Dostosowanie wymagań nie oznacza obniżania wymagań.

Sposoby dostosowania wymagań edukacyjnych – przykłady:

1. opracowanie karty pracy z ograniczoną ilością elementów, z uproszczonymi poleceniami,
2. wydłużenie czasu pracy na wykonywanie danych czynności przez ucznia,
3. określenie jednostki czasu poświęconej na daną aktywność,
4. stosowanie licznych powtórzeń,
5. zaznaczanie np. kolorem prawej i lewej strony,
6. zaznaczanie na kartce płaszczyzny, na której uczeń ma wykonać rysunek.

Indywidualizując proces edukacyjny należy:

1. znać potrzeby rozwojowe ucznia, jego sposób uczenia się i sytuację społeczną ucznia;
2. wskazywać cele lekcji i założone efekty prowadzonych zajęć edukacyjnych;
3. kształcić umiejętności z podstawy programowej z odwołaniem do poziomu P i poziomu PP;
4. stosować metody pracy w zależności od rozpoznanych potrzeb uczniów z wykorzystaniem narzędzi multimedialnych i informatycznych;
5. stosować modalność przekazu;
6. stosować pracę indywidualną i pracę w zespole;
7. oceniać z informacją zwrotną dla ucznia;
8. stosować czynne utrwalanie materiału (samodzielnie wykonywanie zadania i ćwiczenia przez ucznia);
9. różnicować czas pracy uczniów;
10. różnicować trudność zadań;
11. realizować dostosowanie wymagań edukacyjnych.

Danuta Skrzypek
Edukator, menadżer oświaty, wieloletni dyrektor szkoły, specjalista organizacji procesu kształcenia i zarządzania jakością pracy szkoły, zdobywczyni licencji na prowadzenie grantów kuratoryjnych w zakresie: dokumentacji pracy szkoły, bezpieczeństwa uczniów, planowania procesu dydaktyczno-wychowawczego w świetle podstawy programowej kształcenia ogólnego, nauczyciel biologii i chemii w szkołach różnych typów. Laureatka licznych nagród kuratoryjnych i samorządowych; za szczególne zasługi dla oświaty odznaczona medalem KEN.

Dokładamy wszelkich starań, aby zamieszczane informacje były rzetelne i zgodne z aktualną wiedzą. Nie ponosimy jednak odpowiedzialności za ewentualne błędy czy braki w artykule ani za rezultaty działań podjętych na ich podstawie.