Pozytywna dyscyplina to metoda wychowawcza opracowana przez Jane Nelsen, która opierając się na pięciu zasadach, opisała filary pracy wychowawczej z dziećmi i młodzieżą. Podstawą tej metody są pozytywne wzmocnienia, które wpływają na budowanie silnych relacji.

5 zasad pozytywnej dyscypliny

1. Wzajemny szacunek, czyli traktowanie uczniów z takim samym szacunkiem, jakiego oczekujemy od nich.

2. Współpraca, czyli angażowanie uczniów w proces podejmowania decyzji i rozwiązywania problemów.

3. Empatia, czyli rozumienie i uwzględnianie uczuć dziecka czy nastolatka.

4. Zachęcanie, czyli skupianie się na pozytywnych aspektach zachowania ucznia i pozytywne wzmacnianie ich.

5. Konsekwencje, czyli stosowanie logicznych i naturalnych konsekwencji zamiast kar.

Działania nauczyciela w duchu pozytywnej dyscypliny

1. Ustalanie reguł, czyli klarowne komunikowanie zasad i współtworzenie zasad. Zasady postępowania akceptowane społecznie wydają się często czymś oczywistym. Jednak dla dziecka czy nastolatka wcale tak nie musi być. Ze względu na wiek rozwojowy i w związku z tym słabe kompetencje zarządzania emocjami oraz zachowaniami z nich wynikającymi, dzieci i nastolatki potrzebują wsparcia w nazywaniu reguł. Potrzebują także stałego przypominania, aby zasady stały się częścią ich nawyków kształtujących postępowanie. Zasady przypominane i stosowane przez dorosłego opiekuna (rodzic, nauczyciel, wychowawca) to stały punkt odniesienia, gdy młody człowiek się pogubi. Ważne, aby zaczynać od przedyskutowania i wspólnego ustalenia katalogu zasad, które wszystkich członków społeczności obowiązują. Zaangażowanie w ten proces wzmacnia odpowiedzialność za ich przestrzeganie.

Przydatne techniki:

• Kontrakt. Często słyszę od nauczycieli, że to przeżytek, że nie działa, że to zmarnowany czas na opisywanie rzeczy oczywistych. Kiedy jednak wchodzimy w analizę sytuacji, która doprowadziła do takich przemyśleń, okazuje się często, że kontrakt był tworzony na początku roku, czasem trudno nawet nauczycielowi wskazać zapisane w nim zasady, bywa, że zawiera kilkanaście rozbudowanych zdań. Te wszystkie czynniki wpływają na skuteczność tego narzędzia. Jak pracować z kontraktem? Na początku roku ustalamy z klasą 4–5 zasad, które uznaje cała grupa za najważniejsze, zapisujemy w maksymalnie krótkich zdaniach lub równoważnikach zdań – mogą mieć formę dowcipnych komentarzy lub rysunków: „Jeden mówi, reszta słucha”, „Kultura na ustach, a nie w kieszeni”, „Szacunek dla każdego”. Takie krótkie hasła spełniają rolę wyzwalacza treści w pamięci. Szczegóły były omówione, teraz tylko przywołane. Można także wspólnie z klasą stworzyć rymowankę z obowiązującymi zasadami i przypominanie stanie się jeszcze łatwiejsze. Właśnie, przypominanie. To najważniejszy aspekt pracy z kontraktem. W sytuacjach, gdy dochodzi do złamania zasad, pierwsze zdanie powinno być odniesieniem do kontraktu.

• Gwiazda pytań to metoda ustalania planu, w tym zasad pracy. Na tablicy lub arkuszu papieru rysujemy gwiazdę, w środku pytanie o cel – po co to robimy? – na każdym z pięciu ramion jedno pytanie: Co? Kto? Jak? Kiedy? Gdzie? Tak przygotowany plakat pozwala prowadzić dyskusję nie tylko nad obowiązkami, ale też nad ich sensem i sposobem wykonywania.

2. Stosowanie naturalnych i logicznych konsekwencji, czyli pozwalanie uczniom na doświadczanie skutków swoich działań, o ile nie zagraża to ich bezpieczeństwu, a także na przyjmowanie konsekwencji zachowania. Zamiast kar, które zaskakują i budzą opór, a czasem poczucie krzywdy – współpraca z uczniem, który zna konsekwencje i bez nadmiernych emocji stosuje do nich.

3. Stosowanie pozytywnego wzmocnienia, czyli docenianie i nagradzanie pozytywnych zachowań, aby motywować uczniów do ich powtarzania, skupiając się na wysiłku i postępie, a nie tylko na rezultatach.

Jak można to robić?

• Oklaski dla sukcesów. Może to być stały rytuał na początku lekcji wychowawczej. Sukces to pojemne pojęcie, nie dotyczy tylko dydaktyki, ale także zaangażowania w działanie, udzielania pomocy, pracy na rzecz klasy, szkoły, konkretnej osoby itd.

• Niedokończone zdania: „Jestem zadowolony z…”, „W pracy X podobało mi się…” – techniki do wykorzystania przy ocenie pracy grupy.

4. Wspólne rozwiązywanie problemów, które dotyczą grupy, a także oferowanie pomocy i aktywne słuchanie. Rozwiązywanie problemów, szczególnie gdy mowa już o konflikcie, to sytuacja trudna dla młodych ludzi. Dobrze jest zadbać, aby uczniowie dysponowali niezbędną wiedzą o tym, skąd się biorą konflikty i dlaczego do nich dochodzi, a także o tym, jakie mają możliwości rozwiązania. Przydadzą się także warsztaty z negocjacji i mediacji rówieśniczych.

Przydatna technika:

• 4 kroki do rozwiązania problemu – metoda pracy z grupą. Może odbywać się podczas  lekcji wychowawczej lub z zainteresowanymi uczniami w odniesieniu do konkretnego problemu.

1. Zdefiniowanie problemu (trudności) – ważne, aby skupić się na jak najbardziej konkretnych sformułowaniach, a nie na ogólnikach. Zamiast: „Mamy problem z fizyką”, lepiej: „Mamy kłopot z rozwiązywaniem zadań z optyki”.

2. Propozycje rozwiązań, które są zapisywane na tablicy bez dodatkowych komentarzy.

3. Weryfikacja intelektualna pomysłów (akceptacja ich przez grupę).

4. Wybór pomysłu, który ich zdaniem jest najkorzystniejszym sposobem rozwiązania problemu. Jeśli po jakimś czasie okaże się, że nie działa, sięgają po kolejny z listy. 5. Utrzymywanie pozytywnej atmosfery. Spokojny nauczyciel modeluje odpowiednie zachowania, szczególnie w sytuacjach mocno nacechowanych emocjonalnie. Stałość i przewidywalność reakcji to ważny element pracy wychowawczej, ponieważ porządkuje myślenie o zasadach – bez względu na okoliczności nauczyciel przypomina o zasadach i konsekwencjach, nie okazując nadmiernego zaangażowania emocjonalnego. To wzmacnia poczucie bezpieczeństwa uczniów, ponieważ nie muszą się obawiać reakcji i czują, że dorosły jest po ich stronie. Wcale nie oznacza akceptacji dla złych zachowań, ale daje przestrzeń do odpowiedzialnego podejmowania konsekwencji swojego zachowania. Ważnym tematem pracy z uczniami powinny stać się techniki redukcji stresu i zmniejszania napięcia emocjonalnego.

Przydatne techniki:

• Głębokie oddychanie, np.: w rytmie 5x7 – wdech przez nos licząc do pięciu, zatrzymanie oddechu i wydech przez usta licząc do siedmiu. Powtarzanie po kilka razy. Technika ta obniża poziom kortyzolu, pozwala się szybko uspokoić.

• Kolorowanie, np.: mandali. To z kolei oddziela od stresorów, nakierowując uwagę na spokojną, jednostajną czynność.

• Aktywność fizyczna (jeśli to możliwe): może to być dość szybki marsz z mruczeniem pod nosem. To technika łącząca głębokie oddychanie i ruch, więc przyspiesza samoregulację.

Korzyści ze stosowania pozytywnej dyscypliny

1. Wzrasta samodyscyplina u dzieci i nastolatków. Uczniowie lepiej kontrolują swoje reakcje i zachowania, a ponieważ odpowiedzialność za nie spoczywa na każdym indywidualnie, zmniejsza się liczba konfliktów i sytuacji trudnych w grupie.

2. Wzmacniają się relacje w zespole klasowym, gdyż opierają się na wzajemnym szacunku dla osoby, a to wpływa na poczucie bezpieczeństwa uczniów, którzy w dobrej atmosferze pracy na lekcjach osiągają lepsze wyniki.

3. U uczniów zwiększa się pewność siebie i zaufanie do swoich kompetencji, co wpływa korzystnie na ich samoocenę i poczucie wartości, które mają istotne znaczenie dla budowania odporności psychicznej.

4. Lepsze umiejętności społeczne wpływają na skuteczność współpracy między uczniami, a także na rozwój ich kompetencji osobistych: empatii, asertywności, otwartości na zmianę, poprawia się także komunikacja w zespole.

5. W odczuciach uczniów zmienia się także obraz szkoły i klasy, zmniejsza się presja, a zwiększa motywacja wewnętrzna, ponieważ obniża się poziom lęków generowanych często przez zaskakujące uczniów sytuacje, skonfliktowane środowisko rówieśnicze czy nieprzewidywalność reakcji dorosłych.



Literatura

• J. Nelsen, S. Foster, A. Raphael, „Pozytywna dyscyplina w klasie”, 2023.

Maria Tuchowska
Nauczyciel dyplomowany, polonista i teolog. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą w placówkach integracyjnych różnego poziomu, edukator, coach, przeprowadziła ok. 600 szkoleń z zakresu kompetencji psychospołecznych nauczycieli, prawa oświatowego, pracy z dziećmi i młodzieżą z różnego typu zaburzeniami. Specjalizuje się również w tematyce dotyczącej zagadnień związanych z obecnością rodziców w szkole.