Empatia w relacji nauczyciel-uczeń

Empatia nazywana jest przestrzenią, w której możliwe jest nawiązanie autentycznego kontaktu z drugim człowiekiem. Inna definicja mówi, że empatia to postawa, w której jesteśmy gotowi odbierać sygnały emocjonalne od innych osób. Jeszcze inni uważają, że empatia to kompetencja, której uczymy się w ciągu naszego życia, a która pozwala nam słyszeć i widzieć drugą osobę w tym, co ona przeżywa. Czym więc jest empatia i jak wpływa na budowanie relacji nauczyciel-uczeń?

O empatii mówimy właściwie od niedawna – od kiedy na początku lat 90. XX wieku Włoch Giacomo Rizzolatti wraz z zespołem naukowców odkrył grupę komórek nerwowych (neuronów lustrzanych), które uaktywniają się, kiedy wykonujemy jakieś czynności lub kiedy obserwujemy ich wykonanie u innej osoby. Uważa się, że u człowieka to właśnie neurony lustrzane odpowiadają za rozpoznawanie emocji i intencji u innych. Wynikiem prawidłowo funkcjonujących neuronów lustrzanych jest empatia. Neurobiolodzy przyznają, że takie zaburzenia jak spektrum autyzmu, w którym osoby mają trudności w empatycznym odzwierciedlaniu emocji innych ludzi, wynika między innymi z zakłóceń w działaniu neuronów lustrzanych.

Marshall Rosenberg, twórca porozumienia bez przemocy (NVC), mówi, że empatia to podstawowa potrzeba człowieka, która jest fundamentem do budowania relacji.

Dlaczego empatia jest konieczna w szkole?

Mózg jest organem społecznym. Uczymy się, przyswajamy informacje i umiejętności, obserwując innych. Uczniowie uczą się, obserwując nauczyciela w myśl zasady „słowa pouczają, czyny pociągają”. Uczenie się jest możliwe tylko wtedy, kiedy rzeczywistość szkolna pozbawiona jest strachu i przemocy, czyli kiedy są w niej dobre relacje i dobry kontakt. Mówi się, że dobre relacje to wręcz warunek efektywnego uczenia się, a bez empatii raczej nie jest możliwe budowanie dobrych relacji. W empatycznym środowisku dzieci czują się akceptowane i widziane takie jakie są. Czują się rozumiane, szanowane, traktowane z godnością i dzięki temu mogą:

  • Eksplorować świat (uczyć się) i popełniać błędy, ponieważ nie boją się, że zostaną ukarane, skrytykowane czy źle potraktowane.
  • Eksperymentować, poznawać nowe rzeczy.
  • Rozwijać swoje zainteresowania, pasje i talenty, ponieważ mają poczucie swobody, że jest w porządku mieć takie zainteresowania, jakie mają.
  • Patrzeć na drugiego człowieka z empatią, ponieważ ktoś inny patrzy na nich z empatią.
  • Współpracować, słyszeć i słuchać, co do nich mówią dorośli.

Empatyczny nauczyciel

Jesper Juul pisze, że „dopóki jesteś czuły na człowieka w sobie, będziesz miał kontakt z innymi. Jeśli jednak stracisz szacunek do ludzi, to znajdziesz się na drodze, żeby stracić siebie. Nasz wpływ na innych ludzi, zawsze ma swój początek w naszym wnętrzu”. Podstawowe hasło empatii zdaje się brzmieć – zrozumieć siebie i akceptować siebie. Żeby tego dokonać, trzeba spotkać się ze swoimi potrzebami i uczuciami i wziąć za nie odpowiedzialność w ich wyrażaniu i zaspokajaniu. Droga do zrozumienia innych zaczyna się od zrozumienia siebie, czyli od pytań:

  • O co mi tak naprawdę chodzi?
  • Na czym mi zależy?
  • Co mogę, co chcę zrobić, bo to ode mnie zależy?
  • Czego nie chcę zrobić?
  • Co czuję w związku z…?
  • Co mogę zrobić, żeby zaspokoić swoją potrzebę?
  • Jak będę się w związku z tym czuć?

a_empatia_LS_graf.jpg

Empatia jako słuchanie drugiego człowieka

Podstawowym elementem empatii jest słuchanie. Słuch to narząd zmysłu, który rozwija się jako pierwszy. Mówi się, że natura dała nam dwie pary uszu i jedne usta, żebyśmy więcej słuchali niż mówili. Słuchania też musimy się uczyć, bo w empatii nie chodzi o słyszenie słów czy zdań, ale tego, co się pod nimi kryje, czyli tego, co uczeń czuje i czego potrzebuje. Słuchanie to również uważność na komunikację niewerbalną.

Co to znaczy słuchać z empatią?

  • Reagować na przeżycia ucznia z uważnością, szacunkiem akceptacją np. widzę, słyszę.
  • Zastanawiać się nad potrzebami ucznia, pytać o nie i wspólnie wypracować strategie na ich zaspokojenie.
  • Dopytywać, kiedy nie rozumiemy (parafraza).
  • Czasami towarzyszyć w milczeniu.
  • Być z uczniem, szczególnie kiedy jest rozregulowany (sfrustrowany, zły), a nie odsyłać za karę do pedagoga szkolnego, dyrektora czy straszyć wezwaniem rodziców.
  • Starać się zrozumieć, o co uczniowi chodzi, na czym mu zależy, jak on chciałby, aby coś się zadziało. A jeśli jest nam trudno to zauważyć, po prostu pytajmy o to wprost.
  • Zaciekawiać się tym, co mówi uczeń, poznać jego punkt widzenia, szczególnie kiedy stoi on w sprzeczności z naszym.
  • Wierzyć w dobre intencje ucznia. Tak jak nauczyciel ma dobre intencje, tak i uczeń je ma.

Zabójcy empatii – czyli czego unikać

Zabójcy empatii blokują kontakt z drugim człowiekiem, ale i ze sobą samym. Kiedy ich używamy, zwykle chcemy pomóc uczniowi, ale z drugiej strony zagłuszamy to, co on czuje i czego potrzebuje, czyli dajemy mu komunikat „nie jest ok być tobą”. W tej postawie nie ma miejsca na akceptację, która jest fundamentem empatii.

Zastanówmy się, jak to jest z nami. Czy stosujemy w relacji z uczniem tzw. „zabójców empatii”, czyli:

  • Pocieszanie i uspokajanie. Np. Nic się nie stało. Następnym razem będzie lepiej. Nie ma co płakać nad rozlanym mlekiem.
  • Doradzanie, proponowanie różnych rozwiązań czy działań zaradczych. Np. Powinnaś codziennie wstawać wcześniej o 15 minut i wtedy nie będziesz się spóźniać do szkoły.
  • Moralizowanie, pouczanie. Np. Nie wolno ci tak źle o sobie myśleć.
  • Porównywanie. Np. No, jeśli się nie postaracie, to raczej kiepsko pójdzie wam egzamin. Jedynie Mateusz wszystko zrobił dobrze, uczcie się od niego.
  • Zaprzeczanie uczuciom. Np. Nie przesadzaj, nic wielkiego się nie stało.
  • Żartowanie, zabawianie. Np. No rozchmurz się, opowiem ci dowcip.
  • Krytykowane i osądzanie. Np. To jest twoja wina. Gdybyś się postarał, to nie byłoby tej jedynki.
  • Mówienie o sobie. Np. Kiedy ja byłam w liceum, to też miałam konflikt z nauczycielem.
  • Wypytywanie, przesłuchiwanie. Np. Co się dokładnie stało? Dlaczego to zrobiłeś?
Warto pamiętać, że pytanie to nie to samo, co wypytywanie. Pytamy z ciekawością, aby lepiej rozumieć ucznia. Kiedy pytamy, to czekamy na odpowiedź. W ciszy też jest empatia.

Jak ćwiczyć empatię

Ćwiczenia w empatii należy zacząć od pracy nad sobą, od aktywnego i empatycznego słuchania siebie, swoich potrzeb i uczuć. Można to rozwijać przez ćwiczenia uważności, medytacje, kiedy mamy okazję przyglądać się temu co czujemy w ciele bez oceniania czy to jest dobre czy złe. Kiedy nauczymy się słuchać siebie, będziemy potrafili słuchać ucznia.

Jak pisze Jesper Juul „już niedługo wszyscy zrozumiemy, że empatia jest najtwardszą i najważniejszą walutą na świecie”. W budowaniu dobrych relacji uczeń-nauczyciel niezwykle ważne jest, aby wnosić do niej ciekawość, otwartość i akceptację. Empatia to nie żadna fanaberia czy zachcianka, ale niezwykle ważne narzędzie, szczególnie w pracy nauczyciela. Narzędzie oparte o zrozumieniu uczuć i słuchaniu potrzeb własnych i ucznia, zamiast oceniania, krytykowania czy osądzania.




Literatura:
1. Empatia wzmacnia dzieci. Jesper Juul, Helle Jensen. Wydawnictwo MiND. Podkowa Leśna 2018.
2. Empatia. Co potrafią neurony lustrzane. Joachim Bauer. Wydawnictwo PWN. Warszawa 2015.
3. https://dziecisawazne.pl/empatia-daje-realna-szanse-na-zmiane-swiata-w-ktorym-zyjemy/ dostęp 10.04.2021. 


Marzena Jasińska
Trener, dyplomowany coach, doradca rodzinny. Od lat wspiera rodziców w konsultacjach indywidualnych oraz warsztatach psychoedukacyjnych. Swoją pracę opiera na filozofii Jespera Juula, założeniach Rodzicielstwa Bliskości oraz Porozumienia Bez Przemocy. Specjalizuje się w zakresie neurodydaktyki oraz uczenia się uczniów. Ekspert rozwoju osobistego, komunikacji, negocjacji. W swojej pracy zajmuje się także tematyką mediacji szkolnych, procesów grupowych, zarządzania zmianą w organizacji i zarządzania zespołem. Prywatnie mama dwóch dorosłych synów.
x

Ta strona wykorzystuje pliki cookies. Za ich pomocą zbierane są informacje, które mogą stanowić dane osobowe. Wykorzystujemy je m.in. w celach statystycznych i funkcjonalnych. Korzystając z serwisu bez zmiany konfiguracji przeglądarki, wyrażasz zgodę na zapisanie plików cookies w pamięci Twojego urządzenia. Możesz samodzielnie zarządzać cookies zmieniając odpowiednio ustawienia w Twojej przeglądarce. Więcej informacji o zasadach przetwarzania Twoich danych osobowych oraz przysługujących Ci prawach znajdziesz w Polityce prywatności.