O Standardach Ochrony Małoletnich napisano już wiele, często z użyciem podniosłych słów o odpowiedzialności za dzieci i ich ochronie, a jeszcze częściej i więcej z użyciem słów krytycznych. Tymczasem Standardy mogą być narzędziem efektywnej współpracy z rodzicami.

Potrzebne do tego jest spełnienie dwóch podstawowych warunków:

1. posiadanie dobrze przemyślanych Standardów, które nie powstały metodą „kopiuj-wklej”, tylko drogą refleksji i aktywnych konsultacji ze szkolną społecznością;
2. utrzymywanie realnej komunikacji między szkołą i rodzicami.

Nie od rzeczy byłoby też rozważenie możliwości, że rodzice i nauczyciele nie tworzą przeciwnych obozów, tylko zajmują dwa namioty w jednym obozie, który ma wspólny cel. Bez przyjęcia takiego założenia nie uda się żadna późniejsza konstruktywna komunikacja. Sprawdźmy, jak może to działać w praktyce na podstawie trzech wybranych elementów, które muszą się znaleźć w każdych Standardach:

• Zasady bezpiecznych relacji między nauczycielem i uczniem oraz między uczniami – co jest akceptowalne, a co nie;
• Procedury reagowania (interwencji) w sytuacjach podejrzenia krzywdzenia, z jasno opisanymi krokami postępowania;
• Mechanizmy monitorowania i aktualizacji standardów oraz ich dostępność dla uczniów i rodziców.

W jaki sposób te elementy mogą sprzyjać współpracy z rodzicami?

Przejrzystość i wspólna odpowiedzialność

Gdy rodzice znają zasady bezpiecznych relacji, które są fundamentem kontaktów między gronem pedagogicznym i uczniami, łatwiej zbudować zaufanie do szkoły, bo nie ma wówczas poczucia istnienia „planów ukrytych”. Szkoła, która jasno komunikuje, co i dlaczego robi, staje się partnerem, a nie odległą instytucją.

Przykład
Na pierwszym zebraniu roku szkolnego w szkole sportowej nauczycielka przedstawia rodzicom skróconą wersję standardów – w zrozumiałych słowach. Szczególną uwagę poświęca Zasadom bezpiecznych relacji, które w warunkach szkoły sportowej zostały dostosowane właśnie do specyfiki takiej szkoły: z uwzględnieniem częstych wyjazdów drużynowych poza szkołę, treningów indywidualnych i grupowych oraz wynikającej z nich praktyki komunikacji między nauczycielami i uczniami również poza czasem szkolnym. Rodzice otrzymują komunikat, że szkoła urefleksyjnia potrzebę bezpieczeństwa dzieci, ale rozumie też potrzeby czysto praktyczne, wynikające z uwarunkowań uprawiania sportu. Dlatego wprowadza zasadę, że w kontakcie online nauczycieli i trenerów oraz uczniów (grupy klasowe i drużynowe na WhatsAppie), musi brać udział jakiś przedstawiciel rodziców. Nie musi być to udział aktywny (rodzic nie musi się wypowiadać), ale musi polegać na obecności takiego przedstawiciela, aby nauczyciel/trener miał pewność, że inny dorosły poza nim ma dostęp do kanału i czyta komunikację. Ten komunikat zaprasza rodziców do współodpowiedzialności za bezpieczeństwo dzieci w klasie lub w drużynie, daje również poczucie bezpieczeństwa nauczycielowi/trenerowi.

Współpraca w oparciu o realną komunikację i chęć wsparcia dziecka

W niemal każdej grupie klasowej są dzieci, które mają specjalne potrzeby edukacyjne, na przykład z uwagi na posiadane orzeczenia. To nie znaczy, że wraz z wydaniem orzeczenia i objęciem dziecka pomocą specjalistyczną (TUS, TZA, terapia, farmakoterapia) zachowanie dziecka magicznie się poprawia, a problematyczne zachowania wobec innych uczniów znikają. Nauczyciele często mierzą się ze sprzecznymi oczekiwaniami dwóch stron: rodzice dziecka z trudnymi zachowaniami są znużeni otrzymywaniem ciągłych uwag ze szkoły, zaś rodzice pozostałych dzieci oczekują od szkoły szybkiej poprawy sytuacji. Jedną z możliwości mediowania tych trudności jest włączenie zintegrowanych działań opartych na Standardach:

• plan naprawczy dla dziecka, które ma zachowania krzywdzące innych uczniów – dziecko i rodzice dostają konkretną propozycję działań rozpisanych w czasie: co chcemy osiągnąć, czy ten cel jest mierzalny i realistyczny, kto wesprze dziecko w realizacji wspólnie ustalonego celu, w jaki sposób te działania poprawią funkcjonowanie dziecka w szkole oraz relacje dziecka z resztą klasy, jak to zmierzymy, ile czasu sobie na to dajemy, kiedy się spotkamy, aby omówić, które działania należy zmodyfikować, a które nie;

• plan wsparcia dla całej klasy – rodzice pozostałych uczniów widzą aktywną współpracę ze strony szkoły: co szkoła w tej sytuacji proponuje, w jaki sposób wesprze uczniów, jak będzie mierzyć poprawę sytuacji w klasie, jakie działania zostaną w tym celu uruchomione, kto będzie za nie odpowiedzialny, jaką rolę mają odegrać w tym rodzice, ile czasu sobie na to dajemy i kiedy spotkamy się ponownie, by omówić, co działa, a co należy zmienić;

• wdrożenie planu pracy grupowej z całą klasą opartego na Zasadach bezpiecznych relacji między dziećmi – zapewnienie dzieciom możliwości prowadzenia mediacji rówieśniczych w oparciu o wspólne napisanie lub rewizję zasad bezpiecznych relacji między uczniami: co działa, co dzieci chciałyby zmienić, w jaki sposób można to zrealizować w szkole;

• wykonanie kroków wynikających z obu planów wsparcia i planu naprawczego, np. warsztaty psychoedukacyjne ze szkolnym pedagogiem dla rodziców uczniów tej klasy, warsztaty psychoedukacyjne dla dzieci w obszarze mediacji, asertywności, współpracy, neuroróżnorodności itd.

Włączanie rodziców w procesy wokół Standardów

Szkoła aktywnie zachęca rodziców do konsultacji przez zebrania, ankiety czy dostęp do dokumentów.

Przykład
Po wdrożeniu standardów dyrektor publicznej szkoły podstawowej prosi rodziców o feedback – co działa, a co trzeba poprawić. Na podstawie opinii rodziców dyrektor zmienia zasady tworzenia „planów wsparcia” i „planów naprawczych”. Rodzice wskazali, że chcą być zapraszani do współpracy przy tworzeniu planów wsparcia dla swoich dzieci, a także oczekują większej elastyczności szkoły w rozwiązywaniu konfliktów rówieśniczych. Argumentują to tym, że w wielu przypadkach rodzice chcą współpracować ze szkołą, więc zamiast uruchamiania od razu zewnętrznych procedur interwencyjnych (np. wniosków o wgląd w sytuację dziecka czy powiadamiania kuratorium bądź sądu) można by spróbować rozbudować bardziej miękkie działania na poziomie szkoła–rodzice–dziecko. Dyrektor decyduje o włączeniu tematu środków oddziaływania wychowawczego (z ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich) w plan najbliższych zebrań, aby wszyscy rodzice mogli się w tej sprawie wypowiedzieć i zadeklarować, czy są gotowi na taką formę współpracy wychowawczej ze szkołą. Rodzice są informowani o możliwości włączenia w „działania miękkie” w sytuacjach konfliktów rówieśniczych form dyrektorskiego oddziaływania na uczniów, takich jak żądanie przeprosin, zadośćuczynienia czy wykonania prac porządkowych na rzecz szkoły. Nie dla wszystkich rodziców jest to zachęcające (niektórzy są wręcz oburzeni, że jednym z rozwiązań konfliktu między dziećmi może być zaproponowanie przez szkołę wspólnego posprzątania klasy czy szatni), ale większości podoba się ta propozycja. Nieprzekonanym rodzicom inni rodzice wskazują, że w przypadku konfliktów czy krzywdzenia rówieśniczego większy pragmatyczny sens ma nie „kara” i nie przekierowywanie interwencji poza szkołę, ale takie oddziaływanie na dzieci, aby pobudzić ich refleksję, skłonić do współpracy i skorygować postawę. Łatwiej jest to wypracować w wewnętrznej współpracy między szkołą, rodzicami i dzieckiem, niż przez angażowanie osób trzecich.

Przykładowe sytuacje dobrej współpracy

Podsumowanie

Standardy Ochrony Małoletnich to coś więcej niż przepisy. To narzędzie, które:

• może budować realną współpracę między szkołą a rodzicami;
• stawia na szacunek i indywidualne traktowanie dziecka;
• czyni szkołę miejscem bezpiecznym emocjonalnie i fizycznie;
• tworzy wspólną przestrzeń współodpowiedzialności za dzieci.

dr Anna Krawczak
Antropolożka i badaczka, dr nauk humanistycznych, współzałożycielka Interdyscyplinarnego Zespołu Badań nad Dzieciństwem IEiAK UW, specjalistka standardów ochrony dzieci, certyfikowana praktyczka Trust-Based Relational Intervention TBRI. Autorka i współautorka licznych publikacji, książek naukowych i artykułów prasowych poświęconych m.in. prawom dziecka, antropologii pokrewieństwa, pieczy zastępczej i adopcji. Wyróżniona przez Kapitułę Nagrodą im. Janusza Korczaka za działalność na rzecz dzieci i ochrony ich praw.