Okazuje się, że sprawczość to ważna kompetencja ułatwiająca życie w dorosłości. Uczniowie w szkole mogą mieć realną szansę na jej rozwijanie. Dzięki temu będą aktywni i zaangażowani w procesy edukacyjne. Sprawczy uczeń prezentuje niezależną postawę, ma własne zdanie i potrafi je w sposób kulturalny uargumentować. Sprawczość jest po prostu potrzebna naszym uczniom. Dlatego warto zastanowić się, jak nauczyciel może ją u nich rozwijać.

Sprawczość ucznia jest powiązana z jego skutecznością w działaniu, czyli zdolnością do odnoszenia sukcesu. Kiedy uczeń aktywnie angażuje się naukę i ma wpływ na to, co się dzieje na lekcji, odczuwa sens w tym, co robi. Z drugiej strony warto się zastanowić, jakie realne szanse na wspieranie sprawczości uczniów ma nauczyciel.

Kim jest sprawczy uczeń

• Wie, że efekty uczenia się zależą od niego i że to on kieruje swoją nauką, za którą jest odpowiedzialny; taki uczeń chętnie zadaje pytania, jest ciekawy, poszukuje informacji;

• Potrafi wyrażać swoje opinie, nawet te mniej popularne czy też inne od wszystkich;

• Potrafi rozwiązywać szkolne problemy, zarówno te o podłożu interpersonalnym, jak i poznawczym;

• Chętnie współpracuje z rówieśnikami, wnosząc swój wkład w efekt końcowy grupy, do której przynależy;

• Jest gotowy do budowania wspólnoty w klasie czy szkole;

• Potrafi ustalać cele (w tym edukacyjne) i korzystać z pomocy dorosłych, aby je zrealizować;

• Cechuje go wytrwałość, kreatywność, ciekawość, odpowiedzialność i zaangażowanie;

• Potrafi podejmować decyzje i dokonywać wyboru, szczególnie kiedy wybiera dalszą ścieżkę edukacyjną.

Kiedy uczeń oraz widzi, że on sam jako człowiek ma znaczenie, a jego działania uznawane są przez innych za ważne, wzrasta jego samoocena oraz rozwija się poczucie własnej wartości. Uczeń nabiera przekonania, że ma wpływ na siebie i swoje otoczenie.

Kiedy uczeń ma poczucie sprawstwa

Uczeń ma poczucie sprawstwa, kiedy nauczyciel:

• Traktuje go podmiotowo, liczy się z jego zdaniem, zaciekawia się nim, kiedy jest ono inne, niekonwencjonalne;

• Zadaje pytania, np. „To ciekawe, opowiedz mi o tym więcej”;

• Słucha opinii ucznia, jest zainteresowany jego wątpliwościami;

• Słucha ucznia z zaciekawieniem i reaguje na jego pomysły;

• Daje mu przestrzeń do podejmowania decyzji, jest zainteresowany tym, co uczeń chce robić, udziela mu wsparcia i pomocy, kiedy tego potrzebuje.

Jak nauczyciel może wspierać sprawczość ucznia

Nauczyciele mogą podejmować oddolne działania wpływające na sprawczość ucznia. Przede wszystkim ważne jest, aby nauczyciel:

• Zadawał pytania i czekał na odpowiedź, a nie odpowiadał za ucznia;

• Zachęcał uczniów do zadawania pytań;

• Uczył współpracy w grupie angażując uczniów w różne zadania wymagające bycie razem; warto łączyć uczniów w różne grupy, np. pod względem umiejętności, losowo czy według własnego wyboru uczniów; praca w grupach uczy słuchania innych, tworzy kulturę szacunku i zaufania;

• Pozwolił uczniom decydować w tych sprawach, które ich bezpośrednio dotyczą, ponieważ wówczas mają oni poczucie realnego wpływu na rzeczywistość; jeżeli pozwalamy dzieciom decydować, to naszym obowiązkiem jest te decyzje uszanować, nawet jeśli nam dorosłym wydają się one mało trafione;

• Pozwalał na ponoszenie naturalnych konsekwencji podejmowanych decyzji, a jeśli jest potrzeba wsparcia, to po prostu dawanie go uczniom;
• Wspierał krytyczne myślenie;

• Starał się, aby uczeń nie był biernym odbiorcą informacji, ale aby aktywnie uczestniczył w procesie nauki – dyskutował, pytał, szukał informacji i je krytycznie oceniał;

• Wspierał uczniów i zachęcał, aby sami podejmowali różne inicjatywy, planowali udział w projektach;

• Udzielał konstruktywnej informacji zwrotnej, w której zauważy i doceni wysiłek; bardzo pomocna jest informacja zwrotna z oceniania kształtującego składająca się z 4 elementów:
  
  
  • Co uczeń zrobił dobrze?
  • Co jest do poprawy?
  • Jak należy to poprawić?
  • Co musi zrobić uczeń, aby rozwijać umiejętności potrzebne do wykonania zadania;

taka informacja zwrotna nie tylko wspiera uczniów w uczeniu się, ale też zwiększa poczucie sprawczości; jeżeli nauczyciel zastosuje jedynie 3 pierwsze elementy, to i tak będzie to już duży sukces;

• Odszedł od budowania w szkole kultury błędu; nauczyciele cały czas wskazują uczniom (i to na czerwono) błędy, co w żaden sposób nie motywuje do poprawy; dlatego być może warto się zastanowić nad innym rozwiązaniem, a mianowicie, aby na zielono podkreślać właśnie to, co uczeń zrobił dobrze, poprawnie.

Wszystko to pozwoli na budowanie w klasie atmosfery zaufania i bezpieczeństwa. Tylko wtedy, kiedy uczniowie poczują się swobodnie, będą mogli wyrażać swoje opinie, pomysły bez obawy przed krytyką czy oceną.

Jakie są korzyści z rozwijania u uczniów poczucia sprawstwa

Uczniowie mający wpływ na swoje życie (w tym na proces nauki) nie tylko biorą za nie nieodpowiedzialność, ale również:

• Mają większą kontrolę nad sobą;

• Aktywnie angażują się różne przedsięwzięcia nie tylko szkolne;

• Wierzą w swoją skuteczność oraz w to, że są w stanie odnieść sukces;

• Są wytrwali, a nawet zdeterminowani w działaniu przy realizacji różnych zadań czy projektów;

• Mają poczucie, że są „autorami swojego życia”, co wzmacnia wewnętrznie;

• Wiedzą, że obok są inni ludzie (nie tylko rówieśnicy), którzy są równie ważni i wartościowi.

Uczniowie mają poczucie, że są kompetentni, ważni i sprawczy. Rośnie ich wiara w siebie, motywacja i gotowość do podejmowania trudnych zadań.

Nastawienie na rozwój rozwija u uczniów sprawczość

Autorką koncepcji nastawienia na rozwój jest amerykańska psycholożka Carol Dweck. Prowadziła ona badania, które potwierdziły, że nasze i uczniów zdolności czy inteligencja mogą być rozwijane przez wysiłek, naukę i determinację. Takie przekonania i postrzeganie rozwoju wzmacnia u uczniów gotowość do działania i pokonywania wyzwań. Wyzwanie jest traktowane jako możliwość uczenia się i rozwoju. Wówczas uczniowie nie zniechęcają się porażkami czy niepowodzeniami, bo wiedzą, że błąd jest lekcją, z której należy wyciągnąć wnioski i zadziałać następnym razem inaczej. Uczniowie z nastawieniem na rozwój nie boją się zadawać pytań i dyskutować, bo wiedzą, że nawet, jeśli nie będą wszystkiego wiedzieć, to nie zostaną ukarani (np. negatywną oceną). Nauczyciele mogą wspierać u uczniów nastawienie na rozwój poprzez:

• Docenianie wysiłku i zaangażowania niezależnie od efektu;

• Zachęcanie do analizowania błędów i porażek oraz wspólne szukanie sposobów, jak należy je poprawić;

• Udzielanie konstruktywnej informacji zwrotnej, np. „Jeszcze tego nie umiesz. Jak popracujesz, na pewno się tego nauczysz”;

• Zachęcanie do współpracy i uczenia się od innych.

Dzięki nastawieniu na rozwój uczeń stawia czoło wyzwaniom, radzi sobie w sposób konstruktywny z porażkami, co przyczynia się do jego sprawczości.

Okazuje się, że ci dorośli, którzy dorastali w środowiskach stawiających na sprawczość, znacznie lepiej radzą sobie z różnymi wyzwaniami. Potrafią świadomie podejmować decyzje, ponieważ znają swoje możliwości. Stąd tak ważna jest postawa nauczyciela w relacji z uczniem. Sprawczość to przygotowanie do życia w przyszłości. Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) wykazała w swoim kompasie uczenia się, że w 2030 roku sprawczość będzie jednym z fundamentów procesu uczenia się. Dlatego starajmy się uczyć uczniów dla świata, który będzie ich przyszłością.

Warto pamiętać, że im więcej będzie wśród dorosłych przekonania, że do szkoły trzeba chodzić, musi się chodzić, że chodzenie do szkoły jest obowiązkiem ucznia, a ten musi się uczyć, to tym mniej będzie przestrzeni do uczenia się odpowiedzialności i sprawczości. Jesper Juul w jednej ze swoich książek pisze: „Co by się stało, gdyby szkoła przestała być obowiązkiem, a stała się prawem”. No właśnie… Co by się stało?





Źródło: https://instytutkrytycznegomyslenia.pl/dlaczego-warto-rozwijac-sprawczosc-uczniow-jak-ksztaltowanie-sprawczosci-wplywa-na-ich-zycie-dorosle/ (dostęp z dnia 11.08.2025)

Marzena Jasińska
Trener, dyplomowany coach, doradca rodzinny. Od lat wspiera rodziców w konsultacjach indywidualnych oraz warsztatach psychoedukacyjnych. Swoją pracę opiera na filozofii Jespera Juula, założeniach Rodzicielstwa Bliskości oraz Porozumienia Bez Przemocy. Specjalizuje się w zakresie neurodydaktyki oraz uczenia się uczniów. Ekspert rozwoju osobistego, komunikacji, negocjacji. W swojej pracy zajmuje się także tematyką mediacji szkolnych, procesów grupowych, zarządzania zmianą w organizacji i zarządzania zespołem. Prywatnie mama dwóch dorosłych synów.