Promocja kształcenia zawodowego w szkołach podstawowych oraz w środowisku pracodawców oraz wzmocnienie roli doradztwa zawodowego jest jednym z podstawowych kierunków realizacji polityki oświatowej państwa w roku szkolnym 2025/2026. W kontekście wyżej wskazanego kierunku to w szczególności doradca zawodowy powinien dysponować wiedzą merytoryczną o kształceniu zawodowym oraz umiejętnością jej praktycznego zastosowania. W artykule wskazano najistotniejsze zagadnienia z zakresu kształcenia zawodowego, które pozwolą na skuteczne doradzanie uczniom szkół podstawowych w dalszych wyborach. Zastosowana tu formuła „3U uświadamiam, uczę, utrwalam” w prosty sposób przeprowadzi Cię przez zagadnienie związane ze szkolnictwem branżowym.
I. UŚWIADAMIAM
Doradca zawodowy odgrywa kluczową rolę w procesie planowania ścieżki edukacyjno-zawodowej ucznia. Aby skutecznie wspierać młodych ludzi w podejmowaniu decyzji dotyczących wyboru kształcenia i przyszłej drogi zawodowej, doradca zawodowy powinien posiadać szeroką i aktualną wiedzę na temat systemu kształcenia zawodowego, a w szczególności znać
strukturę szkolnictwa branżowego w Polsce. Ważna jest także znajomość
klasyfikacji zawodów szkolnictwa branżowego oraz
podstaw programowych kształcenia w zawodzie szkolnictwa branżowego. Istotnym aspektem jest także znajomość
systemu zewnętrznych egzaminów zawodowych i ogólna orientacja w
aktualnych trendach na rynku pracy.
II. UCZĘ
Struktura szkolnictwa branżowego w Polsce Kształcenie w zawodach szkolnictwa branżowego jest realizowane w Polsce w następujących typach szkół ponadpodstawowych, patrz: art. 18 ust. 1 pkt 2 lit b, c, e i f oraz art. 19 ust. 2 pkt 1, 3, 4, 5, 7 ustawy dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe ( Dz.U. z 2025 r. poz. 1043 z późn. zm.):
- trzyletniej branżowej szkole I stopnia – dla absolwentów szkoły podstawowej; szkoła umożliwia uzyskanie dyplomu zawodowego po zdaniu egzaminu zawodowego w danym zawodzie, a także dalsze kształcenie w branżowej szkole II stopnia kształcącej w zawodzie, w którym wyodrębniono kwalifikację wspólną dla zawodu nauczanego w branżowej szkole I i II stopnia, lub w liceum ogólnokształcącym dla dorosłych począwszy od klasy II;
- pięcioletnim technikum – dla absolwentów szkoły podstawowej; szkoła umożliwia uzyskanie dyplomu zawodowego po zdaniu egzaminów zawodowych w danym zawodzie oraz uzyskanie świadectwa dojrzałości po zdaniu egzaminu maturalnego;
- dwuletniej branżowej szkole II stopnia – dla absolwentów branżowej szkoły I stopnia; szkoła umożliwia uzyskanie dyplomu zawodowego w zawodzie nauczanym na poziomie technika, w którym wyodrębniono kwalifikację wspólną dla zawodu nauczanego w branżowej szkole I i II stopnia, po zdaniu egzaminu zawodowego w danym zawodzie, oraz uzyskanie świadectwa dojrzałości po zdaniu egzaminu maturalnego;
- szkole policealnej – dla osób z wykształceniem średnim lub średnim branżowym (okres nauczania nie dłuższy niż 2,5 roku); umożliwia uzyskanie dyplomu zawodowego po zdaniu egzaminów zawodowych w danym zawodzie.
Klasyfikacja zawodów szkolnictwa branżowego, podstawy programowe kształcenia w zawodzie szkolnictwa branżowego Klasyfikację zawodów szkolnictwa branżowego reguluje rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 15 lutego 2019 r. w sprawie ogólnych celów i zadań kształcenia w zawodach szkolnictwa branżowego oraz klasyfikacji zawodów szkolnictwa branżowego (Dz.U. z 2024 r. poz. 611 z późn. zm.). Wyżej wskazany akt prawny określa ogólne cele i zadania kształcenia w zawodach szkolnictwa branżowego, które stanowią załącznik nr 1 do rozporządzenia. Klasyfikację zawodów szkolnictwa branżowego określa załącznik nr 2 do rozporządzenia, który obecnie obejmuje 239 zawodów szkolnictwa branżowego, nauczanych w Polsce w szkołach prowadzących kształcenie zawodowe.
Struktura klasyfikacji zawodów szkolnictwa branżowego przyporządkowuje poszczególne zawody do jednej z 32 branż, uwzględniając specyfikę umiejętności zawodowych lub zakres, w jakim umiejętności te są wykorzystywane podczas wykonywania zadań zawodowych. W zawodach szkolnictwa branżowego wyodrębnione są tzw. kwalifikacje. W branżowej szkole I stopnia są nauczane zawody jednokwalifikacyjne, w technikum dominują zawody dwukwalifikacyjne.
Z załącznika nr 2 do rozporządzenia odczytać można w szczególności: nazwę zawodu i jego symbol, branżę, do której zawód został przyporządkowany, nazwę lub nazwy kwalifikacji wyodrębnionych w zawodzie oraz typy szkół ponadpodstawowych, w których prowadzone jest kształcenie w danym zawodzie.
Kształcenie w zawodach szkolnictwa branżowego jest prowadzone w oparciu o podstawy programowe kształcenia w zawodach szkolnictwa branżowego określone w Rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 16 maja 2019 r. w sprawie podstaw programowych kształcenia w zawodach szkolnictwa branżowego oraz dodatkowych umiejętności zawodowych w zakresie wybranych zawodów szkolnictwa branżowego (Dz.U. z 2019 r., poz. 991 z późn. zm.). Z tego dokumentu wynika, jakie umiejętności kształcone będą w danym zawodzie i do realizacji jakich zadań zawodowych uczeń jest przygotowywany w danym zawodzie. Podstawy programowe kształcenia w zawodach szkolnictwa branżowego zawierają obowiązkowe zestawy celów kształcenia i treści nauczania opisane w formie oczekiwanych efektów kształcenia: wiedzy, umiejętności zawodowych oraz kompetencji personalnych i społecznych, niezbędnych dla zawodu lub kwalifikacji wyodrębnionej w zawodzie, a także kryteria weryfikacji tych efektów. Podstawa programowa kształcenia w zawodzie szkolnictwa branżowego określa również warunki realizacji kształcenia w zawodzie, w tym wyposażenie i sprzęt niezbędne do realizacji tego kształcenia oraz minimalną liczbę godzin kształcenia w zawodzie, a także przewiduje możliwość podnoszenia kwalifikacji w wybranych zawodach.
System zewnętrznych egzaminów zawodowych Uczeń szkoły prowadzącej kształcenie zawodowe w toku nauki zdaje zewnętrzny egzamin zawodowy w zakresie każdej kwalifikacji wyodrębnionej w nauczanym zawodzie. Nad przygotowaniem egzaminu zawodowego czuwa Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie oraz właściwe terytorialnie Okręgowe Komisje Egzaminacyjne.
Egzamin zawodowy składa się z dwóch części: 1)
części pisemnej – przeprowadzanej w formie testu pisemnego (40 zadań) z wykorzystaniem elektronicznego systemu przeprowadzania egzaminu zawodowego, przy komputerze;
2)
części praktycznej – polegającej na wykonaniu zadania lub zadań egzaminacyjnych, których rezultatem jest wyrób, usługa lub dokumentacja.
Aby zdać egzamin zawodowy, należy uzyskać: z części pisemnej – co najmniej 50% punktów możliwych do uzyskania (czyli minimum 20 punktów) oraz z części praktycznej – co najmniej 75% punktów możliwych do uzyskania.
Zdający, który zdał egzamin zawodowy w zakresie kwalifikacji wyodrębnionej w danym zawodzie, otrzymuje certyfikat kwalifikacji zawodowej wydany przez komisję okręgową.
Osoba, która posiada certyfikaty kwalifikacji zawodowej potwierdzające wszystkie kwalifikacje wyodrębnione w danym zawodzie oraz odpowiedni poziom wykształcenia, otrzymuje dyplom zawodowy.
Do dyplomu zawodowego dołącza się Europass – Suplement do Dyplomu Zawodowego, który stanowi uzupełnienie informacji zawartych w dyplomie i ma za zadanie ułatwić ich lepsze zrozumienie, przede wszystkim przez pracodawców i instytucje zagraniczne. Przystąpienie do egzaminu zawodowego jest obowiązkowe dla uczniów, jest ono bowiem warunkiem uzyskania promocji do klasy programowo wyższej oraz uzyskania świadectwa ukończenia szkoły, patrz: art. 44o ust. 4 pkt 2, art. 44q ust. 1 pkt 3 i 4 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz.U. z 2025 r. poz. 881 z późn. zm.). Ważne w systemie egzaminów zewnętrznych jest to, iż absolwent technikum posiadający dyplom zawodowy w zawodzie nauczanym na poziomie technika jest zwolniony z obowiązku przystąpienia do części pisemnej egzaminu maturalnego z jednego przedmiotu dodatkowego (patrz: art. 44zzd ust. 4b ustawy o systemie oświaty).
Aktualne trendy na rynku pracy W Polskim systemie oświaty ustawowo wskazane są działania zapewniające rozwijanie oferty szkolnictwa branżowego zgodnie z aktualnymi trendami panującymi na rynku pracy. Każdego roku, realizując dyspozycję art. 46b ust. 1–3 ustawy Prawo oświatowe, w terminie do 1 lutego, Minister Edukacji ustala prognozę zapotrzebowania na pracowników w zawodach szkolnictwa branżowego na krajowym i wojewódzkim rynku pracy i ogłasza w drodze obwieszczenia, w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”. Prognoza jest podzielona na części – krajową i wojewódzką. Prognoza krajowa zawiera alfabetyczny wykaz zawodów, dla których, ze względu na znaczenie dla rozwoju państwa, jest prognozowane szczególne zapotrzebowanie na rynku pracy. Prognoza wojewódzka określa alfabetyczny wykaz zawodów o istotnym i umiarkowanym zapotrzebowaniu na wojewódzkim rynku pracy. Szkoły prowadzące kształcenie zawodowe podawane są cyklicznie ocenie zasadności kształcenia w danym zawodzie poprzez ustawowe (art. 68 ust. 7–7b ustawy Prawo oświatowe) nałożenie obowiązku uzyskiwania przez szkołę prowadzącą kształcenie zawodowe opinii Wojewódzkiej Rady Rynku Pracy wydawanej na okres 5 lat. Przepis art. 68 ust. 7c ustawy Prawo oświatowe nakłada na szkoły obowiązek współpracy z pracodawcami, wskazując obszary tej współpracy w ramach umowy lub porozumienia w szczególności w zakresie: tworzenia klas patronackich, współpracy przy opracowaniu programu nauczania, realizacji praktycznej nauki zawodu, wyposażenia pracowni lub warsztatów, organizacji egzaminów zawodowych, doskonalenia nauczycieli, w tym organizowania szkoleń branżowych, realizacji doradztwa zawodowego i promocji kształcenia zawodowego. Wszystkie powyższe działania zapewniają rozwój oferty szkolnictwa branżowego adekwatny do potrzeb rynku pracy w ścisłej współpracy z pracodawcami.
III. UTRWALAM
Szkolnictwo branżowe prowadzące kształcenie zawodowe realizowane jest dla absolwentów szkoły podstawowej w dwóch typach szkół: w pięcioletnim technikum oraz trzyletniej branżowej szkole I stopnia. Zawody, w których odbywa się kształcenie w tych typach szkół, określone są w rozporządzeniu w sprawie ogólnych celów i zadań kształcenia w zawodach szkolnictwa branżowego oraz klasyfikacji zawodów szkolnictwa branżowego, zaś informacje dotyczące umiejętności zawodowych nabywanych w ramach kształcenia w zawodzie określa rozporządzenie w sprawie podstaw programowych kształcenia w zawodach szkolnictwa branżowego oraz dodatkowych umiejętności zawodowych w zakresie wybranych zawodów szkolnictwa branżowego. System zewnętrznych egzaminów zawodowych umożliwia oddzielne potwierdzanie w toku kształcenia każdej kwalifikacji wyodrębnionej w zawodzie szkolnictwa branżowego. Egzaminy zewnętrzne organizuje szkoła pod nadzorem Centralnej Komisji Egzaminacyjnej w Warszawie oraz właściwych terytorialnie Okręgowych Komisji Egzaminacyjnych. Osoba, która posiada certyfikaty kwalifikacji zawodowej potwierdzające wszystkie kwalifikacje wyodrębnione w danym zawodzie oraz odpowiedni poziom wykształcenia, otrzymuje dyplom zawodowy. W procesie kształcenia zawodowego istotne jest uwzględnienie aktualnych trendów panujących na rynku pracy. W związku z tym na poziomie ustawy zagwarantowano, by oferta szkolnictwa branżowego była adekwatna do potrzeb rynku pracy, a kształcenie zawodowe odbywało się w ścisłej współpracy z pracodawcami.
Mamy nadzieję, że analiza tego artykułu pozwoliła Ci zdobyć wiedzę na temat kształcenia zawodowego i rynku pracy, jak również dała praktyczne wskazówki do jej wykorzystania w swojej pracy doradcy zawodowego, abyś mógł skutecznie wspierać uczniów w wyborze ścieżki kształcenia, która odpowiada ich zainteresowaniom, predyspozycjom i jest zgodna z potrzebami rynku pracy. Urszula Chaberska Absolwentka Politechniki Łódzkiej na kierunku włókiennictwo. Starszy wizytator w Kuratorium Oświaty i nauczyciel dyplomowany przedmiotów zawodowych z ponad 25 letnim stażem pracy. Posiada doświadczenia zdobyte na stanowisku dyrektora w szkole prowadzącej kształcenie zawodowe. Czynny egzaminator Okręgowej Komisji Egzaminacyjnej posiadający doświadczenie w zakresie tworzenia i recenzji zadań egzaminacyjnych egzaminu zawodowego. Autor programów nauczania na kwalifikacyjnych kursach zawodowych. Ukończyła liczne kursy i studia podyplomowe, m.in. w zakresie zarządzania projektami unijnymi i zarządzania oświatą. Koordynator projektów unijnych, zastępca koordynatora ds. kształcenia zawodowego w Kuratorium Oświaty. Posiada doświadczenie w prowadzeniu szkoleń dla dyrektorów szkół i placówek w szczególności w zakresie prawa oświatowego i kształcenia zawodowego. Wdrażała wprowadzane w wyniku reformy kształcenia zawodowego w 2019 roku, zmiany w kształceniu zawodowym, jako prelegent cyklu szkoleń, w tym Kujawsko-Pomorskiego Regionalnego Kongresu Zawodowego pod Patronatem Ministerstwa Edukacji Narodowej. Wyróżniona Medalem Komisji Edukacji Narodowej. Anna Herbut-Giżyńska Absolwentka Uniwersytetu Szczecińskiego na kierunku ekonomia. Trener oświaty, trener wspomagania, oligofrenopedagog i nauczyciel dyplomowany przedmiotów zawodowych z 25-letnim stażem pracy. Posiada doświadczenia zdobyte na stanowisku: wicedyrektora w szkole prowadzącej kształcenie zawodowe, starszego wizytatora w Kuratorium Oświaty. Czynny egzaminator Okręgowej Komisji Egzaminacyjnej. Ukończyła liczne kursy kwalifikacyjne i studia podyplomowe, m.in. w zakresie administracji publicznej, zarządzania oświatą, doradztwa zawodowego z elementami coachingu, diagnozy, terapii i edukacji osób ze spektrum autyzmu, etyki dla nauczycieli. Posiada doświadczenie w prowadzeniu szkoleń dla dyrektorów szkół i placówek w szczególności w zakresie prawa oświatowego i kształcenia zawodowego. Wdrażała wprowadzane zmiany w wyniku reformy kształcenia zawodowego w 2019 roku, zmiany w kształceniu zawodowym, jako prelegent cyklu szkoleń, w tym Kujawsko-Pomorskiego Regionalnego Kongresu Zawodowego pod Patronatem Ministerstwa Edukacji Narodowej. Doświadczony mówca i lider w Międzynarodowym Klubie Mówców Toastmasters International. Wyróżniona Medalem Komisji Edukacji Narodowej, a w ostatnim czasie odebrała z rąk Marszałka Województwa wyróżnienie w kategorii Kujawsko-Pomorski Lider Edukacji 2025. Dokładamy wszelkich starań, aby zamieszczane informacje były rzetelne i zgodne z aktualną wiedzą. Nie ponosimy jednak odpowiedzialności za ewentualne błędy czy braki w artykule ani za rezultaty działań podjętych na ich podstawie.