Empatia to jedna z kompetencji osobistych człowieka, umożliwiająca zidentyfikowanie emocji drugiej osoby, współodczuwanie, a także zrozumienie wpływu przeżywanych przez tę osobę emocji na podejmowane decyzje. Jest bezcenna w budowaniu dobrych relacji społecznych. Należy do tzw. umiejętności nabytych, a nie wrodzonych.

Empatia w szkole

Szkoła to społeczność gromadząca uczniów w różnym wieku i o różnych doświadczeniach, a także nauczycieli, specjalistów, pracowników obsługi i rodziców. Uczniowie nabywają tam nie tylko wiedzę i umiejętności opisane w podstawie programowej, ale również – a może nawet przede wszystkim – uczą się w praktyce, jak funkcjonować w społeczeństwie. Doświadczenia wyniesione ze szkoły będą ważnym zasobem umiejętności emocjonalno-społecznych, które wpłyną na jakość ich życia. Ponieważ poziom rozwoju empatii u uczniów może się znacząco różnić, ważnym zadaniem nauczycieli jest rozpoznawanie ich potrzeb w tym obszarze i udzielanie im indywidualnego i grupowego wsparcia.

Im wyższy poziom rozwoju empatii u dzieci i młodzieży, tym lepsze relacje, poczucie bezpieczeństwa, współpraca w zespołach klasowych, efektywniejsza praca dydaktyczna i wyższa skuteczność działań w rozwiązywaniu problemów. U uczniów wraz z rozwojem empatii rośnie poczucie akceptacji siebie i innych takimi, jacy są. Zwiększa się także poziom respektowania potrzeb zarówno własnych, jak i innych osób.

Rozwijanie empatii u uczniów – od czego zacząć?

Jak we wszystkich obszarach związanych z kompetencjami osobistymi – należy zacząć od siebie. Jeśli nauczyciel-wychowawca chce rozwijać empatię i wrażliwość na potrzeby innych u swoich wychowanków, najpierw sam powinien stać się wzorem takich umiejętności. W jaki sposób?

1. Praca nad rozwojem swojej empatii:
   
   
   • ćwiczenie uwagi – obserwowanie sytuacji, przyglądanie się jej rozwojowi;
   • ćwiczenie słuchania – zrozumienie tego, co się słyszy, wyczulenie na nazywanie emocji przez drugą osobę, skupienie się na tym, co chce przekazać;
   • ćwiczenie samoświadomości – rozpoznawanie własnych uczuć i nauczenie się ich nazywania;
   • ćwiczenie komunikacji – komunikowanie swoich uczuć i nazywanie uczuć innych osób.
     
     
2. Podejmowanie działań, aby jak najlepiej poznać swoich uczniów:
   
   Dużo łatwiej jest okazywać empatię osobie, którą się zna, niż komuś obcemu. Można nawet skusić się na stwierdzenie, że poziom empatii wzrasta wraz z poziomem zażyłości z osobą, której empatię okazujemy.
   
   
3. Pilnowanie granic, aby w okazywaniu empatii nie zagalopować się i nie wejść w przestrzeń kompetencji ucznia lub jego rodzica.
   
   Uczniowie zawsze pozostają dziećmi swoich rodziców. To przekroczenie granic może manifestować się jako:
   
   
   • nadopiekuńczość nauczyciela, emocjonalna adopcja ucznia, zwłaszcza gdy jest on mało samodzielny lub ma problemy emocjonalne („Tak mi jej żal, nie ma kto jej w tym pomóc”);
   • decydowanie za uczniów w sytuacjach związanych z podejmowanymi przez nich wyborami („To dla twojego dobra”, „Tak będzie najlepiej dla ciebie”);
   • dzielenia uczniów na „moich” i „nie moich” („Ja wiem, jacy moi są”, „Popatrz lepiej na swoją klasę, a nie czepiaj się moich”, „To moi uczniowie, więc ja decyduję o sposobie wychowania”).

Rozwijanie empatii u uczniów – praktyczne działania 

1. Modelowanie komunikacji empatycznej, opartej na języku JA, która sprzyja asertywnemu postrzeganiu relacji z innymi ludźmi, przyznawaniu sobie i innym takich samych praw, co wzmacnia rozwijanie empatii.
   
   
2. Wprowadzenie zasad empatycznego traktowania siebie nawzajem w klasie (i innych w szkole). Może to być rodzaj kontraktu klasowego, np.: „Empatyczna klasa V b”.
   
   
   • Słuchamy siebie nawzajem bez przerywania, bez oceniania, bez interpretowania słów koleżanki/kolegi.
   • Pytamy o emocje: „Jak się czujesz w tej sytuacji?”, „Jakiej pomocy oczekujesz ode mnie?”, „Co mogę zrobić, żebyś poczuł się lepiej?”.
   • Akceptujemy decyzje koleżanek/kolegów (tak-nie), unikamy presji i decydowania o innych, porównywania z innymi.
   • Jasno nazywamy swoje emocje i swoje decyzje: „Chcę o tym porozmawiać”, „Nie chcę teraz rozmawiać”.
   • Angażujemy się w rozmowy o emocjach, aby lepiej poznać siebie i innych uczniów w klasie.
     
     
3. Trening aktywnego słuchania: można to robić podczas godzin do dyspozycji wychowawcy lub potraktować jako przerywnik w ramach lekcji przedmiotowych. Np. „Usiądźcie w parach twarzami do siebie. Kolejno, przez jedną minutę, mówicie dobre rzeczy o sobie, a druga osoba niech wykonuje gesty, które świadczą, że aktywnie słucha. Po minucie zmiana”. Zadania te można zmieniać (np. mówicie komplementy drugiej osobie, opowiadacie o ważnym wydarzeniu lub o trudnej sytuacji, z którą sobie poradziliście itd.).
   
   
4. Podczas godzin do dyspozycji wychowawcy wprowadzamy elementy treningu empatii: odgrywanie scenek, ćwiczenie rozwiązań różnych problemów, analizowanie przykładowych zachowań. Można wykorzystać przykłady zaproponowane przez uczniów, ale także zaproponować – szczególnie na początku pracy nad empatią – aby uczniowie opisywali sytuacje problemowe lub zachowania, na temat których chcieliby porozmawiać, a karteczki wkładali do specjalnej „skrzynki potrzeb”. Takie działania wzmacniają pewność siebie uczniów, umacniają w nich przekonanie, że przeżywanie emocji jest naturalne, że można je wyrażać w sposób, który nie rani innych i że jest się akceptowanym. W grupie będzie umacniać się także poczucie wspólnoty, odpowiedzialności za siebie nawzajem, a także wrażliwości na emocje innych osób.
   
   
5. Dobry początek i dobre zakończenie lekcji (np. jako element pracy wychowawczej na każdych zajęciach). Uczniowie, którzy siedzą razem, przed lekcją podają sobie ręce i mówią do siebie coś miłego: „Cieszę się, że będziemy razem pracować”, „To miłe, że możemy siedzieć razem” itd. Na zakończenie lekcji uczniowie dziękują sobie nawzajem lub komplementują: „Dzięki za wsparcie w tym trzecim zadaniu”, „Świetnie sobie poradziłaś z tym ćwiczeniem” itd. Jeśli przy wprowadzaniu tej metody zaobserwujemy opór uczniów, można zacząć od zbudowania zwyczaju podawania sobie rąk, uśmiechania się do siebie i mówienia „dziękuję”.
   
   
6. Wprowadzenie zwyczaju oklaskiwania sukcesów każdego ucznia w klasie.
   
   
7. Ćwiczenie Lustro: dwie osoby stają naprzeciwko siebie i powtarzają swoje gesty, mimikę, postawę ciała. Ćwiczenie uczy uważności i czytania mowy niewerbalnej.
   
   
8. Ćwiczenie Most: w klasie przyklejamy do podłogi prostokąty układające się w rodzaj ścieżki – im młodsze dzieci, tym mniej elementów. Uczniowie przechodzą kolejno przez most, ale warunkiem poruszania się po wyznaczonych polach jest nazwanie swoich mocnych stron. Jeśli dziecko czy nastolatek ma z tym kłopot, pozostali uczestnicy mu pomagają. Ćwiczenie to wzmacnia samoocenę i empatię, dostrzeganie w innych dobrych cech i docenianie ich umiejętności lub postaw.
   
   
9. Wykorzystywanie różnych okazji, aby rozmawiać o emocjach i empatii: omawianie lektur, analiza wierszy, nawiązanie do akcji społecznych, głośnych w mediach wydarzeń, sytuacji, które miały miejsce w szkole lub w środowisku lokalnym itd. Każda taka rozmowa powinna akcentować: uważne słuchanie i skupienie na faktach (a nie na interpretacjach i domysłach), prawa osoby do wyrażania emocji i podejmowania decyzji o swoim życiu, a także prawa każdego człowieka do sprzeciwu wobec działań, które ocenią jako szkodliwe dla siebie.
   
   
10. W klasach młodszych „zwierciadło mądrości”: w sali lekcyjnej wieszamy lustro w takim miejscu, aby odbicie osoby, która przed nim stoi, nie było widoczne dla innych obecnych w klasie. Wyjaśniamy uczniom, że jest to „zwierciadło mądrości”, zatem jeśli ktoś będzie miał trudności z podjęciem decyzji lub wyrażeniem emocji, może podejść do lustra i „pogadać ze swoją mądrością”. Ta metoda podnosi samoocenę i poczucie wartości dzieci, wzmacnia zaufanie do siebie, daje szansę na przyglądanie się swoim emocjom i wyrażanie ich w sposób, który nie rani innych. Takie zwierciadło może przechodzić z klasy do klasy razem z uczniami, a wtedy także w klasach starszych można tę metodę stosować. Trzeba jednak zacząć, gdy uczniowie są w kasie I-IV.

Maria Tuchowska
Nauczyciel dyplomowany, polonista i teolog. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą w placówkach integracyjnych różnego poziomu, edukator, coach, przeprowadziła ok. 600 szkoleń z zakresu kompetencji psychospołecznych nauczycieli, prawa oświatowego, pracy z dziećmi i młodzieżą z różnego typu zaburzeniami. Specjalizuje się również w tematyce dotyczącej zagadnień związanych z obecnością rodziców w szkole.