Niekwestionowanym zadaniem szkoły jest zadbanie o rozwój ucznia nie tylko w sensie poznawczym, ale i społecznym, emocjonalnym czy duchowym. W szkole uczeń powinien zdobywać nowe kompetencje, umiejętności oraz wiedzę, dlatego że chce, jest ciekawy i zainteresowany tym, co dzieje się na lekcji. Wielu nauczycieli przestało już wierzyć, że szkoła może być takim miejscem. Pojawia się więc pytanie, jak zmienić to nastawienie? Jak pomóc uczniom w odnalezieniu w sobie wytrwałości, ciekawości poznawczej i zaangażowania w zdobywaniu wiedzy?

Wielu dorosłych uważa, że jak będziemy chwalić ucznia za inteligencję, talent czy wrodzone umiejętności, wpłynie to pozytywnie na jego motywację do uczenia się i zaangażowanie w radzeniu sobie z trudnościami. Oczywiście kierujemy się dobrymi intencjami i nawet gdy pochwały te są niezasłużone, wierzymy, że są dobre. Czy rzeczywiście tak jest?

Zdolniacha z Ciebie

Badania Carol Dweck przeczą temu, jakoby pochwały typu:

• „Ale jesteś mądry”
• „Ale z ciebie zdolniacha”
• „Bystrzak z ciebie. Widać, że jesteś super zdolny”

…wpływały pozytywnie na motywację i zaangażowanie uczniów w procesy edukacyjny. Profesor Carol Dweck wraz ze swoimi studentami prowadziła badanie na grupie 400 dzieci w wieku 9-10 lat. Chciała zbadać reakcje i zachowanie dzieci, kiedy otrzymują wyżej wymienione pochwały.

• Pierwsza grupa po wykonaniu zadania otrzymywała następującą informację zwrotną: „Świetnie sobie poradziliście z tym zadaniem. Jesteście naprawdę mądrymi dziećmi”.
• Druga grupa za to samo zadanie otrzymała zupełnie inną informację zwrotną” „Świetnie sobie poradziliście z tym zadaniem. Widzę, że włożyliście w nie sporo wysiłku”.

W następnej kolejności uczniowie mogli wybrać, jaki rodzaj zadania chcieliby rozwiązywać: łatwiejsze (podobne do poprzedniego) czy trudniejsze, które było wyzwaniem. Jak myślisz, która grupa wybrała zadanie będące wyzwaniem? Wybór okazał się sporym zaskoczeniem dla badaczy. 90 proc. uczniów z grupy, w której zauważono i doceniono wysiłek wybrała zadanie trudniejsze. Natomiast większość uczniów z grupy chwalonej za mądrość wybrała zadanie łatwiejsze (60 proc.).

Na trzecim etapie badania wszyscy uczniowie otrzymali trudne zadanie. Tu nie mieli możliwości wyboru. Reakcje obu grup były zgoła odmienne:

• pierwsza grupa – uczniowie, którzy nie poradzili sobie z rozwiązaniem, uznali to za dowód, że nie są tacy mądrzy i inteligentni; czuli się przytłoczeni i nie mieli ochoty na dalszą naukę;
• druga grupa – uczniowie uznali, że zadanie im się podobało, że było dla nich wyzwaniem; to, że go nie rozwiązali oznacza, że najwyraźniej nie byli wystarczająco skupieni i zmotywowani; duża część chciała zabrać zadanie do domu i jeszcze nad nim popracować.

Badania profesor Carol Dweck były powtarzane wielokrotnie przez różnych naukowców i w różnych grupach społecznych. Wyniki zawsze były bardzo zbliżone. Okazuje się, że to, jak nauczyciel będzie udzielał uczniowi informacji zwrotnej i jak będzie go chwalił, ma duży wpływ na nastawienie do dalszej nauki. Rodzaj komunikatów ze strony nauczyciela może wzmacniać motywację i gotowość do podejmowania kolejnych wyzwań bądź nie.

Skąd te różnice?

Okazuje się, że uczniowie chwaleni za inteligencję i mądrość obawiali się podjęcia trudniejszego zadania będącego wyzwaniem, ponieważ uznali, że jeżeli nie uda im się tego zadania rozwiązać, przestaną być postrzegani jako zdolni, mądrzy i inteligentni. Utrata dobrego wizerunku zdolnego ucznia powstrzymywała ich przed podjęciem pracy nad trudnym zadaniem. Uczniowie chwaleni za wkład pracy nie łączyli wyniku z obrazem własnej osoby. Częściej podejmowali wyzwanie trudniejszego zadania, gdyż ewentualny słaby wynik łączyli z wysiłkiem, a nie wrodzoną inteligencją. Wysiłek to coś, nad czym mamy kontrolę. Może być większy lub mniejszy. Nad obrazem osoby inteligentnej czy mądrej nie mamy kontroli.

Nastawienie na trwałość

Uczniowie chwaleni za wrodzoną mądrość prezentowali tzw.  nastawienie na trwałość. Ten rodzaj nastawienia powoduje niechęć do podejmowania wyzwań, a więc do rozwoju. Tacy uczniowie łączą sukces ze swoimi trwałymi cechami. Są przekonani, że ich umiejętności i talent są ustalone raz na zawsze i nie da się tego zmienić. Nie wierzą, że dzięki pracy i wysiłkowi oraz systematycznym ćwiczeniom można wpłynąć na to, co osiągniemy, a czego nie.

Uczniowie działają bardzo zachowawczo, tzn. powstrzymują się od próbowania nowych rzeczy, doskonalenia umiejętności, od rozwoju. Uważają, że w przypadku porażki stracą wizerunek mądrego i zdolnego. Podejmowanie wyzwań nie daje 100 proc. pewności, że zakończą się one sukcesem, a uczniowie z nastawieniem na trwałość właśnie tej pewności potrzebują. Potrafią nawet podjąć się zadania dużo poniżej swoich kompetencji i umiejętności tylko ze względu na swoje przekonanie, że dadzą radę i odniosą sukces. Co będzie potwierdzeniem ich sposobu myślenia o sobie: „Jestem mądry, inteligentny, mam niesamowite talenty, jestem zdolny”. Nierzadko uczniowie ci myślą, że jeżeli ktoś musi włożyć wysiłek w zadanie, to znaczy, że nie jest dość mądry i zdolny, bo podjęcie owego wysiłku temu właśnie przeczy. Dlatego sami takich zadań też się nie podejmują. Uczniowie z nastawieniem na trwałość po prostu nie wykorzystują swojego potencjału.

Nastawienie na rozwój

To uczniowie z drugiej grupy – wierzący, że zdolności, mądrość i inteligencję można rozwijać przez całe życie dzięki wysiłkowi intelektualnemu. To systematyczność, praca, determinacja i stosowanie odpowiednich strategii uczenia się dają gwarancję sukcesu, a nie jedynie talent czy mądrość. Dlatego uczniowie z nastawieniem na rozwój nie poddają się w obliczu trudności, wyzwań czy przeszkód. Są gotowi próbować nowych rzeczy, ponieważ porażki nie utożsamiają z własną osobą. Wyzwanie to szansa na nauczenie się czegoś nowego, a porażka jest tego nieodzownym elementem. Dlatego uczeń z nastawieniem na rozwój chce się uczyć, podejmować wyzwania, a sukcesy innych są dla niego inspiracją do tego, żeby się uczyć. W rozwoju towarzyszy im zasada: „Skoro on to zrobił, to ja też mogę”. To dlatego uczeń z nastawieniem na rozwój w pełni wykorzystuje swój potencjał i można powiedzieć, że jest autorem swojego życia. Nie czeka, tylko działa, podejmując wyzwania.

Więcej na temat nastawienia na rozwój w drugiej części artykułu: „Jak wspierać ucznia w rozwoju – cz. 2” .

Komunikaty nauczyciela pobudzające nastawienie na rozwój

Okazuje się, że nastawienie nie jest naszą stałą cechą. Można je zmieniać, choć to proces dość trudny i długi. Jak mówi profesor Carol Dweck, już sama wiedza na ten temat i autorefleksja ze strony nauczyciela mogą przynieść pozytywne efekty. Istotne są również komunikaty, które nauczyciel wysyła do ucznia, kiedy ten podejmuje się pracy nad zadaniem. Jakiej więc udzielać uczniowi informacji zwrotnej? Przede wszystkim należy unikać komunikatów, w których chwalimy za stałe cechy, typu: „jesteś mądry, zdolny, inteligentny”. W to miejsce warto używać komunikatów podkreślających wysiłek, jaki uczeń włożył w wykonanie zadania, nawet jeśli efekty nie są spektakularne.

• „Widzę, że matematyka sprawia ci trudność, a pomimo tego wytrwale podejmujesz wysiłek, aby zrobić to zadanie. Gratuluję”.
• „Widzę, że cierpliwie ćwiczysz pisanie opowiadań i nie dajesz za wygraną. Cieszę się”.
• „Ta praca wymagała sporo namysłu i wysiłku. Możesz być z siebie dumny”.
• „Doskonale przygotowałeś się do sprawdzianu. Wysiłek, jaki w to włożyłeś się opłacił”.
• „Widzę, że wybrałeś trudniejsze zadanie do rozwiązania. Gratuluję”.
• „Praca domowa była skomplikowana i była sporym wyzwaniem. Gratuluję, że się nie poddaliście”.
• „Widzę, że się regularnie uczysz języka angielskiego. Efekty, jakie uzyskujesz, są tego dowodem”.

Zdarza się, że udzielając uczniowi informacji zwrotnej, używamy słów, które sugerują przypadkowość, np. „udało ci się”, „miałeś szczęście”, „trafiło ci się”. Pamiętajmy, że pozbawiają one ucznia w wiary w to, że wysiłek jest konieczny, a dają przekonanie, że wystarczy mieć tzw. szczęście. Sugerują przypadkowość, pozbawiają sprawstwa. Dlatego używajmy słów, które wskazujemy, że to uczeń coś zrobił, czyli:

• dostałeś,
• wygrałeś,
• zrobiłeś,
• napracowałeś się,
• nauczyłeś się,
• podjąłeś wysiłek,
• dałeś radę, poradziłeś sobie.

Warto, aby uczeń miał przekonanie, że wynik jego pracy to efekt wysiłku, a nie szczęśliwego zbiegu okoliczności.

Jak pisze Carol Dweck: „Osoby nastawione na rozwój czują się mądre, gdy się uczą. Osoby nastawione na trwałość czują się mądre, gdy nie popełniają błędów”. Neuronauka potwierdza, że mózg człowieka jest niezwykle plastyczny i buduje nową siatkę połączeń neuronalnych wtedy, kiedy czegoś się uczy, czegoś doświadcza. Możemy programować te połączenia w wyniku treningu, nauki, zdobywania nowych umiejętności, czyli dzięki nastawieniu na rozwój.



Literatura:

• Dorota Uchwat-Zaród i Marcin Zaród, „Godziny rozwoju”, Wydawnictwo S.C.
• Peyton Curley, „Nastawienie na rozwój”,  Wydawnictwo GWP, Sopot, 2023.
• Carol Dweck, „Nowa psychologia sukcesu”, Wydawnictwo Muza SA, Warszawa, 2013.
• https://jaksieuczyc.pl/nastawienie-na-rozwoj/

Marzena Jasińska
Trener, dyplomowany coach, doradca rodzinny. Od lat wspiera rodziców w konsultacjach indywidualnych oraz warsztatach psychoedukacyjnych. Swoją pracę opiera na filozofii Jespera Juula, założeniach Rodzicielstwa Bliskości oraz Porozumienia Bez Przemocy. Specjalizuje się w zakresie neurodydaktyki oraz uczenia się uczniów. Ekspert rozwoju osobistego, komunikacji, negocjacji. W swojej pracy zajmuje się także tematyką mediacji szkolnych, procesów grupowych, zarządzania zmianą w organizacji i zarządzania zespołem. Prywatnie mama dwóch dorosłych synów.