Do kompetencji osobistych nauczyciela należą zróżnicowane zasoby. Wśród nich znajdują się na pewno tzw. twarde, łatwe do weryfikacji: umiejętności i wiedza merytoryczna, psychologiczna, dydaktyczna, metodyczna itd. Jednak to nie wystarcza, ponieważ o efektywności pracy nauczyciela w dużej mierze decydują tzw. kompetencje miękkie, związane zarówno z cechami osobowościowymi, jak i talentami czy uzdolnieniami.

Poziom kompetencji osobistych a efektywność dydaktyczna

Efektywna praca dydaktyczna wymaga od nauczyciela nie tylko wiedzy merytorycznej i dobrego warsztatu metodycznego, ale także cech – czy raczej umiejętności osobistych – pozwalających zauważyć trudności uczniów, ich indywidualne potrzeby, a także sytuacje, gdy potrzebują wsparcia. Czytanie potrzeb uczniów jest gwarantem dobrej organizacji ich procesu edukacyjnego. Aby tak było, nauczyciel powinien stale rozwijać kompetencje osobiste. Oto kilka przykładów:

1. Asertywność. Przede wszystkim jest to korzystanie z praw własnych bez naruszania przy tym praw innych. Pozwala na pokojowe współistnienie osób o różnych poglądach, doświadczeniach, przywiązaniu do wartości. Asertywny nauczyciel wie, że ma prawo być sobą i podejmować samodzielne decyzje. Zdanie innych osób traktuje jak opinię, z którą może się zgodzić i uzupełnić w ten sposób obraz samego siebie, ale równie dobrze wcale nie musi tego robić. Tak samo postrzega każdego ze swoich uczniów, a także ich rodziców oraz innych nauczycieli. Pozwala to zachować zdrowy dystans do wykonywanych obowiązków i nie poddawać się emocjom, które utrudniają dostrzeżenie rzeczywistych potrzeb wychowanków. Wysoki poziom asertywności umożliwia uczenie asertywnego zachowania innych osób, pośrednio wpływając na ich rozwój osobisty. Dotyczy to zwłaszcza dzieci i młodzieży.

2. Komunikowanie się. Dwustronny dialog, w którym uczestnicy rzeczywiście słuchają swoich wypowiedzi i „czytają” wzajemne sygnały niewerbalne, jest fundamentem porozumienia w każdym obszarze, także w dydaktyce. Komunikacja obejmuje m.in.:

• zadawanie pytań w rodzaju: „Jak chcesz się tego nauczyć?”; „Jaki masz pomysł na rozwiązanie tego problemu?”; „Jakiej pomocy potrzebujesz ode mnie?”;
• informowanie o emocjach: „Denerwuję się, kiedy mi ktoś przerywa”; „Podoba mi się twój pomysł na tę pracę”; „Nie daję zgody na zachowania, które mogą być zagrożeniem dla ciebie i innych”;
• opisywanie sytuacji czy swoich przekonań: „Chcę Ci wytłumaczyć swoje decyzje”; „Widziałam tę sytuację na boisku”; „Rozmawiałam z nauczycielem matematyki na temat sposobów, w jaki można rozwiązać ten problem”.

3. Nastawienie na współpracę. Wymaga koncentracji na sposobach rozwiązywania problemów w sposób, który odpowiada uczniowi, pozwala mu poczuć, że kieruje swoim życiem i że samodzielnie podejmuje decyzje. Nauczyciel oferuje wsparcie i czuwa, aby dziecko, realizując konkretne zadania, mogło poczuć się autorem sukcesu.

4. Empatia polega nie tylko na zauważaniu i akceptowaniu emocji, które przeżywają uczniowie, ale także na powstrzymywaniu się od oceniania i interpretacji. Tylko wtedy można dostrzec przeżywaną przez wychowanków rzeczywistość ich oczami, a tym samym zrozumieć, co czują. Emocje zawsze są skrajnie osobiste. Jeśli dorosły opiekun nie powstrzyma swoich, nie zrozumie tego, z czym zmaga się dziecko.

Poziom kompetencji osobistych a skuteczność w pracy wychowawczej 

W pracy wychowawczej prowadzonej z dziećmi czy nastolatkami samoświadomość nauczyciela to wielki atut. Poza wymienionymi wyżej kompetencjami na relacje z uczniami znacząco wpływają umiejętności w następujących zakresach:

1. Rozwiązywanie konfliktów. Konflikty są obecne w każdej społeczności. W zależności od źródła rozwiązanie wymaga mniejszych lub większych wysiłków inicjowanych przez nauczyciela, do którego obowiązków należy wspieranie uczniów w tym zakresie. Jeśli konflikt dotyczy danych (np. zaburzeń w przekazywaniu informacji, które powodują nieprzyjemne konsekwencje dla tych, do których informacja nie dotarła) lub struktury funkcjonowania grupy (np. rozumienia pełnionych w grupie ról: prawa, obowiązki, sposoby zaangażowania), rozwiązania są stosunkowo proste. Jeśli nauczyciel uważnie obserwuje zespół, słucha tego, co jego członkowie mają do powiedzenia, wówczas szybko ujawni taki konflikt i, objaśniając przyczyny, doprowadzi do usunięcia źródła problemu. Z trudniejszą sytuacją mamy do czynienia, gdy konflikt dotyczy np. relacji (np. przypisywanie komuś złych intencji, etykietowanie) lub wartości (np. pomiędzy zwolennikami różnych drużyn sportowych albo związany z różnymi światopoglądami). W takich przypadkach konieczne są nie tylko wiedza i doświadczenie w rozwiązywaniu tego rodzaju problemów, ale także takt, wyczucie pedagogiczne i obiektywizm, który daje szansę na zauważenie racji obu stron konfliktu. Rozwiązaniem okazuje się często ustalenie sposobów pokojowego współistnienia, przy jednoczesnym zachowaniu własnych opinii.

2. Radzenia sobie ze stresem i emocjami. Poczucie bezpieczeństwa uczniów to element niezbędny i można go zapewnić wyłącznie wtedy, gdy nauczyciel jest dla nich przewidywalny emocjonalnie. Jeśli młodzi nie wiedzą, w jakim nastroju nauczyciel przyjdzie w danym dniu do szkoły, albo obawiają się emocjonalnych reakcji wychowawcy związanych z informacjami o zachowaniach konkretnych uczniów, nie będą w stanie mu zaufać i zbudować w sobie przekonania, że mają w nim zawsze sprzymierzeńca, który nie tylko wysłucha i zrozumie ich racje, ale także wesprze w pokonywaniu trudności.

Poziom kompetencji osobistych a współpraca w radzie pedagogicznej 

Większość kompetencji związanych z ponadprzeciętnym realizowaniem zadań w pracy dotyczy umiejętności emocjonalno-społecznych, w tym np. umiejętności komunikacyjnych i empatii, umiejętności negocjacji, pracy w zespole czy wywierania wpływu społecznego. Nauczyciele z wysoko rozwiniętymi kompetencjami w tych zakresach wykonują zadania bez nadmiernego obciążenia stresem, potrafią działać pod presją, a do trudności podchodzą zadaniowo, dzieląc problem na obszary, z którymi mogą sobie poradzić. Nie mają także kłopotów z podejmowaniem refleksji nad relacjami, jasno wyrażają swoje zdanie, a przy tym chętnie udzielają pomocy. Asertywnie podejmują decyzje związane z ilością i jakością swoich obowiązków. Jeśli popełniają błędy, jasno mówią o podjętych działaniach naprawczych, traktując te sytuacje jako okazję do zdobywania doświadczenia. Bywają liderami zespołów, wykonują zadania delegowane im przed dyrektora.

Praca nauczyciela nad wysoką samooceną i poczuciem wartości jest równocześnie pracą nad dobrymi relacjami w zespole pracowniczym. Nauczyciel o obniżonej samoocenie bywa uzależniony od pochwał i stałego doceniania jego wysiłków. Koncentruje się na swojej osobie, a innych ocenia pod kątem relacji, jakie go z nimi wiążą. Chętnie otacza się osobami, które mu schlebiają. Wpływa to na zachowania uczniów, którzy uczą się oportunizmu, uległości i przeczekiwania trudnych sytuacji. Nauczyciel o wysokiej samoocenie, postrzegający samego siebie w sposób asertywny, dostrzega sukcesy innych i docenia ich wysiłek. Ponadto angażuje się we współpracę, jest zorientowany na wspólne cele, niezależny w opiniach na temat podejmowanych przez zespół działań i buduje asertywne relacje z innymi. Im więcej takich nauczycieli, tym skuteczniejsza współpraca i większe możliwości wspierania uczniów w różnorakich problemach. Cenią go także rodzice uczniów, którzy postrzegają go jako sprzymierzeńca w podejmowanych działaniach wychowawczych. Są wobec niego bardziej otwarci i okazują mu zaufanie także wtedy, gdy mają odmienne zdanie. Dobre porozumiewanie się z rodzicami buduje stałość w oddziaływaniach wychowawczych. Uczniom daje gwarancję zrozumienia ich potrzeb, rodzicom pozwala zaufać szkole i zmniejszyć obawy związane z rozwojem dziecka, a nauczycielowi – stale budować autorytet kompetencyjny, który ułatwia pracę, a równocześnie umożliwia oddzielenie życia zawodowego od prywatnego. Ale o tym w kolejnym artykule.





Maria Tuchowska
Nauczyciel dyplomowany, polonista i teolog. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą w placówkach integracyjnych różnego poziomu, edukator, coach, przeprowadziła ok. 600 szkoleń z zakresu kompetencji psychospołecznych nauczycieli, prawa oświatowego, pracy z dziećmi i młodzieżą z różnego typu zaburzeniami. Specjalizuje się również w tematyce dotyczącej zagadnień związanych z obecnością rodziców w szkole.