Za językiem młodzieży trudno nadążyć, ponieważ najszybciej ulega zmianom. Oto ściąga z tego, co się ostatnio zmieniło w slangu nastolatków.

Język nie jest czymś stałym. Kiedyś zmieniał się powoli. Powoli, choć nieustannie. Zmiany zachodziły niespiesznie, bo i komunikacja między ludźmi odbywała się w naturalnym tempie. Przyspieszyła dopiero w dobie telefonów, depesz i transportu publicznego. A kosmiczną wręcz dynamikę uzyskała wraz z rozwojem internetu, środków masowego przekazu. Dodajmy do tego fakt, że slang młodzieżowy sam w sobie jest najszybciej zmieniającą się odmianą języka i trudno za nim nadążyć. To dlatego mamy wrażenie, że nasi nastoletni rodacy mówią jak przybysze z innej galaktyki.

Rola gwary młodzieżowej 

Język służy do porozumiewania się. Banał, każdy to wie. A co w chwili, gdy nie chcemy być rozumiani przez wszystkich, tylko przez wybranych? Tworzymy swój unikatowy sposób porozumiewania się. To dlatego żargon danej społeczności zawodowej czy hobbystycznej brzmi niezrozumiale lub przynajmniej ekscentrycznie. Pełni też jeszcze jedną istotną funkcję. Pozwala się wyróżnić z tłumu. A nikomu tak bardzo na oryginalności nie zależy, jak właśnie nastolatkom. Równie ważne staje się budowanie poczucie wspólnotowości poprzez język. Jest ono oczywiście zawężone do określonej grupy, która uzyskuje w ten sposób swoją tożsamość. Każdy z członków może identyfikować się z grupą nie tylko poprzez wygląd, wyznawane wartości czy zainteresowania, ale też poprzez język właśnie.

Inną istotną cechą gwary młodzieżowej jest humor. Język nastoletnich zawsze dążył do zabawy, przewrotności, zaskoczeń. Współczesnym tego przykładem jest popularność słowa „okpa”. To żartobliwa fuzja słowa obcego pochodzenia „OK” ze swojskim i trochę zapomnianym pożegnalnym „pa”. W ten sposób „pa” traci swój infantylny i pełen słodyczy charakter. Adresowane kiedyś wyłącznie do dzieci lub używane wyłącznie w grupie bliskich sobie kobiet staje się uniwersalne i rzucane już nie tylko przez przyjaciółki, ale i przez rosłych młodzianów.

Psycholingwiści podkreślają, jak istotna dla młodych ludzi jest ich odmiana językowa. Pozwala przez swój trochę poufny charakter tworzyć kryptokomunikaty dostępne tylko dla członków grupy. Poczucie autonomii, niezależności budowane na bazie języka jest już jakimś krokiem w stronę przyszłej dorosłości. Nastolatek powoli przecina pępowinę. Robi to na wiele sposobów. Izoluje się w swoim pokoju, chce coraz bardziej decydować sam o sobie, podejmuje coraz śmielej samodzielne wybory i odcina się od świata rodziców, także na gruncie języka. Taki proces jest ważny i bardzo potrzebny rozwojowo.

Nowe funkcje 

Dotychczas utyskiwano na zaśmiecanie gwary młodzieżowej językiem angielskim (w istocie są to amerykanizmy). Zapożyczone słówka lub formy – na przykład tworzenie nienaturalnych skrótów dla polszczyzny, bo zakończonych samogłoską – są przejawem wpływu amerykańskiej popkultury. Antropolodzy kulturowi uznają prymat danego obcego języka za jeden z przejawów dominującej kultury. Dominuje ta kultura, która jest najsilniejsza ekonomiczno-politycznie – począwszy od naleciałości kulinarnych, a na popularności utworów muzycznych kończąc. Gdy w Europie największe wpływy miała Francja, to właśnie francuski zdominował salony.

Ale już nie tylko obce naleciałości są niepokojącym zjawiskiem. Wraz z rozwojem mediów społecznościowych i promowaniem tak zwanych pustych treści pojawiają się słowa i wyrażenie puste znaczeniowo. Wydaje się to nieprawdopodobne, ale ich jedyną funkcją jest wypowiadanie się, zaznaczanie swojej obecności, a nie komunikowanie. Tak jest choćby z modnymi „ballerina cappuccina” czy „six seven”. Dorośli na próżno dopytują o ich znaczenie. Podejmują próby dopatrywania się znaczeń emocjonalnych na wzór polskiego „ach!” czy przyswojonego „ups...”. Nic z tych rzeczy. Starszemu pokoleniu wydaje się nieprawdopodobne zaistnienie takiego zjawiska, gdy słowo odrywa się od znaczenia pierwotnego, nie zyskując w zamian nowego. Pustosłowie na tyle drażni poznawczo, że podejmuje się nieustanne próby doszukiwania się sensu. To istotna różnica pokoleniowa. Wyrosłe w świecie analogowym starsze roczniki przywykły, że komunikacja musi nieść za sobą treść, znaczenie. Dla młodych nie jest to już oczywiste. Wyrośli w świecie, w którym nieważne jest to, co publikujesz, lecz czy w ogóle publikujesz. Komunikacja zaznacza tylko Twoją obecność. I tu dochodzimy do czegoś, co nazywa się funkcją fatyczną.

Funkcja fatyczna to w języku sposób na podtrzymanie kontaktu, jego podjęcie albo zakończenie. Wśród nastolatków mówimy o nowym zjawisku, jakim jest tak zwana wzmożona fatyczna funkcja. To może dotyczyć konkretnych słów i zwrotów, ale także zachowań językowych. Żeby lepiej to wyjaśnić, posłużymy się anegdotą opowiedzianą przez znajomego nauczyciela akademickiego.

Podczas wykładu jedna ze studentek na forum głośno oznajmiła, że idzie skorzystać z toalety. Nauczyciela prowadzącego wykład bardzo to zdziwiło. Zazwyczaj w takich sytuacjach jeszcze niedawne pokolenie studentów komunikowało taką potrzebę w sposób dyskretny. Jeszcze starsze cierpliwie czekało na zakończenie zajęć. Okazało się wkrótce, że wtrąceń do wykładu typu „boli mnie głowa”, „masakra”, „no to pyk” (przy otwieraniu butelki z napojem) jest więcej. Tym studentom nie chodziło o rozmowę, o rzeczywistą wymianę myśli między osobami. Nie chodziło też o nadanie informacji. Chcieli tylko zaistnieć. Zaznaczyć swoją obecność. Nieważne, co powiedzą. Ważne, że dadzą znać o sobie. Pod tym względem analogia do modelu komunikacji w mediach społecznościowych jest bardzo bliska.

Poznaj słownik 

A jak wygląda obecny słownik nastolatków? Króluje wieloznaczność. W dalszej kolejności hybryda rodzimego słówka z angielskim. Aby łatwiej było poruszać się w gąszczu młodzieżowego slangu, przedstawiamy wybrane, popularne słówka. Wszystkie dostały się do ścisłego finału Plebiscytu na Młodzieżowe Słowo Roku w ostatniej edycji.

Szponcić – wywodzi się z więziennego grypsowania, oznacza robić coś ryzykownego w zakresie aktywności nie tyle fizycznej, co umysłowej, organizacyjnej; kombinować; popełnić błąd; rzadziej  wywoływać nieporozumienia i konflikty.

Six seven – wyrażenie o nieustalonym kontekście, czasami wyraża zachwyt, czasami ekscytację, na ogół ogranicza się do wypowiedzenia w celu podtrzymania kontaktu, karierę zrobiło dzięki rapowemu utworowi Skrilla, ale również dzięki wiralowemu filmikowi z chłopcem powtarzającym ten liczbowy idiom do rytmicznego ruchu rąk.

Skibidibi – słówko pozbawione znaczenia, w zależności od kontekstu może wyrażać, że jest coś śmieszne, atrakcyjne, ciekawe, dziwne, a nawet dziwaczne, może też akcentować ironiczny dystans, zyskało na popularności dzięki serii animowanych filmów „Skibidibi Toilet” na temat absurdalnej walki toalet z kamerami.

Brainrot – wyraz określający zjawisko przesadnego lub nawykowego pochłaniania miałkich treści internetowych, zwłaszcza w procesie scrollowania.

Klasa – jeden z nielicznych wyrazów o rodzimym rodowodzie, dla młodzieży słówko-retro na nowo odświeżone, wyraża pozytywną ocenę, aprobatę i podziw, oznacza też wysoką jakość.

Sly – określenie czegoś, co robi pozytywne, mocne wrażenie, może odnosić się zarówno do rzeczy, jak i osób, ich wyglądu, kompetencji lub innych cech wyróżniających, częściowo jest zapożyczenie z języka angielskiego.

Tuff – odnosi się do sfery mody, stylizacji ubraniowej, oznacza szczególnie atrakcyjną część garderoby, decydującą o zyskaniu interesującego wyglądu, czasami wyraz używany ironicznie.

Twin – osoba, z którą łączy nas silna więź i podzielamy jej gust, wartości lub hobby, wyraz, który wyparł dawne i mniej popularne wyrażenie „bliźniak astralny”.

Pomoc szkoły 

Dzisiejsze wyzwanie dla nauczycieli to nie walka ze slangiem młodzieżowym, bo ten pełni wiele pozytywnych funkcji. Rolą szkoły będzie bardziej docenianie błyskotliwego poczucia humoru, wspieranie wynalazczości językowej, stwarzanie możliwości zaistnienia w przestrzeniach wyłącznych dla nastolatków. Równie ważną rolą jest czuwanie i kształtowanie świadomości językowej, tak by język był nade wszystko etyczny. Nie obrażał, nie dyskryminował i nie stygmatyzował. Warto zaznaczyć, że etyka językowa jest na naszym gruncie nowym zagadnieniem. Dotychczas bardziej kojarzyła się z tzw. poprawnością polityczną w obszarze publicznej mowy czy pisma. Wszystko zmieniło się kilka lat temu. Rada Języka Polskiego, jako organ państwowy, oprócz strzeżenia norm poprawnościowych, wprowadziła formalnie do swoich obowiązków opiekę nad właściwą etycznie wersją polszczyzny. To całkowicie nowe stanowisko. Jest ono odpowiedzią na brutalizację języka, zwłaszcza w internecie, i szerzącą się mowę nienawiści, czy zwykły hejt, który się niestety normalizuje.

Kolejnym wyzwaniem dla edukacji jest pomoc uczniom w rozróżnianiu poziomów języka. Chodzi o odróżnianie języka swobodnego i potocznego od oficjalnego, kształcenie umiejętności stosowania danego poziomu języka odpowiednio do okoliczności. Nauczyciele często odbierają swobodę językową uczniów jako wraz nonszalancji, a nawet arogancji. Tymczasem z reguły jest ona powodowana słabym odróżnianiem stopnia oficjalności danego zwrotu czy słowa. Uśmiechnięte i życzliwe „Gdzie pani, pani profesor, tak zasuwa?” nie musi być wcale ironiczne. Młodzież coraz częściej ma problem w czynnym, świadomym różnicowaniu mowy. Dzieje się tak przede wszystkim w związku z rozluźnieniem norm obyczajowych, ale także z zaistnieniem większej swobody językowej również w mediach oficjalnych. Tymczasem dbałości o język nie można zawęzić jedynie do kwestii estetycznych. Mowa i pismo mają wymiar etyczny. Wyrażają też sposób widzenia świata, postrzegania człowieka obok nas. Nie inaczej jest z gwarą młodzieżową. Choć przebywa niby gdzieś na peryferiach języka, to aktywnie kształci mentalność nowych pokoleń.

Patrycja Karwicka-Bogusz

Innowatorka (ministerialne stypendium), pedagożka, wykładowczyni w Wyższej Szkole Kształcenia Zawodowego, absolwentka szkoły praw człowieka przy Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka, dziennikarka specjalizująca się w tematyce oświatowej, redaktorka naukowa (certyfikat), twórczyni nagradzanych projektów edukacyjnych (ogólnopolskie konkursy grantowe), laureatka ogólnopolskich konkursów literackich.