W przypadku wtargnięcia napastnika z niebezpiecznym narzędziem do szkoły powinien obowiązywać schemat 4U (Uważaj, Uciekaj, Ukryj się, Udaremnij atak). Nauczyciel tym samym zobowiązany jest natychmiast ocenić sytuację, przeprowadzić ewakuację uczniów w bezpiecznym kierunku lub też – w sytuacji, w której ucieczka jest niemożliwa – zabarykadować się z uczniami w sali, wyciszyć telefony i wezwać pomoc. Gdy będzie to bezpieczne, powinien realizować wewnętrzną procedurę bezpieczeństwa, która powinna zostać dostosowana do danej szkoły.

Szkoła stanowi dla uczniów miejsce nie tylko rozwoju intelektualnego, ale również kształtowania postaw, umiejętności czy relacji międzyludzkich. Relacje te dotyczą przede wszystkim kontaktów zarówno pomiędzy uczniami, jak i pomiędzy uczniami a rodzicami czy nauczycielami. Szkoła to również otoczenie fizyczne ucznia, w którym przebywa w zróżnicowanej grupie osób przez wiele godzin tygodniowo. Dlatego też w sytuacjach zagrożenia życia i zdrowia zasadniczą rolę odgrywają wzajemne relacje pomiędzy uczniami czy też pomiędzy uczniami a nauczycielami.

Im lepsze relacje pomiędzy uczniami, jak również pomiędzy uczniami a nauczycielami, tym lepsze współdziałanie w sytuacjach trudnych, takich jak wtargnięcie do szkoły napastnika z niebezpiecznym narzędziem czy bronią.

Statut szkoły jako przewodnik postępowania w sytuacjach zagrożenia

Zgodnie z art. 68 ust. 1 pkt 6 ustawy – Prawo oświatowe dyrektor szkoły wykonuje zadania związane z zapewnieniem bezpieczeństwa uczniom i nauczycielom. Służą do tego instrumenty wewnątrzszkolne, które swój fundament muszą mieć w statucie szkoły. W praktyce uszczegółowieniem statutu są procedury reagowania w sytuacjach kryzysowych (w tym procedury na wypadek wtargnięcia napastnika).

Statut szkoły pełni właśnie taką rolę. To najważniejszy dokument wewnątrzszkolny, który nakłada na dyrekcję obowiązek zapewnienia uczniom i pracownikom bezpiecznych warunków nauki i pracy. Statut szkoły stanowi fundament prawny placówki i powinien zawierać szczegółowe kroki taktyczne skierowane do uczniów i nauczycieli na wypadek ataku napastnika.

W statucie każdej szkoły powinny zostać zawarte wytyczne dotyczące postępowania uczniów i nauczycieli w sytuacjach zagrożenia ze strony napastnika, który dysponuje niebezpiecznym narzędziem.

Dyrektor odpowiada za organizację warunków pracy i nauki, które chronią zdrowie oraz życie uczniów i nauczycieli. Chociaż przepis bezpośrednio wskazuje na dyrektora jako osobę odpowiedzialną za bezpieczeństwo w szkole, to Karta Nauczyciela w art. 6 pkt 1 nakłada na każdego nauczyciela obowiązek rzetelnego dbania o bezpieczeństwo podopiecznych w trakcie prowadzonych zajęć, wycieczek czy przerw.

Przykład praktyczny

Pytanie
Czy statut szkoły może zawierać wytyczne dotyczące postępowania z napastnikiem w szkole?

Odpowiedź
Tak, statut szkoły może – a w świetle przepisów o zapewnieniu bezpieczeństwa nawet powinien – odwoływać się do wytycznych dotyczących postępowania w sytuacjach kryzysowych, w tym w przypadku wtargnięcia napastnika. Zgodnie z art. 98 ustawy – Prawo oświatowe statut szkoły powinien określać cele i zadania placówki, ze szczególnym uwzględnieniem zasad bezpieczeństwa.

Statut szkoły nie powinien jednak zawierać szczegółowych wytycznych czy operacyjnych instrukcji reagowania na atak terrorystyczny lub wtargnięcie nożownika. Powinien natomiast zawierać zapisy o charakterze ogólnym, które nakładają na dyrektora obowiązek wdrożenia takich procedur oraz określają ogólne ramy odpowiedzialności za bezpieczeństwo.

Dlatego też w praktyce szkolnej stosuje się dwa rozwiązania konstrukcyjne:

1. Zapis ogólny w statucie – statut zawiera ogólne zobowiązanie szkoły do ochrony życia i zdrowia oraz wskazuje, że szczegółowe procedury reagowania na nadzwyczajne zagrożenia (w tym atak aktywnego strzelca czy nożownika) określa odrębny dokument.
   
   
2. Załącznik do statutu – kompletna i szczegółowa procedura zostaje wprowadzona osobnym zarządzeniem dyrektora szkoły i funkcjonuje jako integralna część (lub załącznik) dokumentacji bezpieczeństwa placówki.

Rola dyrektora, nauczyciela, pedagoga i innych osób w systemie bezpieczeństwa w szkole

Na podstawie art. 95a ustawy o systemie oświaty wydane zostało rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach i placówkach. Zgodnie z § 2 tego rozporządzenia dyrektor zapewnia bezpieczne i higieniczne warunki pobytu w szkole lub placówce, a także bezpieczne i higieniczne warunki uczestnictwa w zajęciach organizowanych przez szkołę lub placówkę poza obiektami należącymi do tych jednostek.

Dyrektor, co najmniej raz w roku, dokonuje kontroli zapewniania bezpiecznych i higienicznych warunków korzystania z obiektów należących do szkoły lub placówki, w tym bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, oraz określa kierunki ich poprawy.

Zatem to dyrektor szkoły odpowiada za zapewnienie bezpieczeństwa uczniom i pracownikom.

Z tego względu w każdej placówce powinno się tworzyć procedury bezpieczeństwa w sytuacjach kryzysowych, które mogą stanowić np. załącznik do statutu.

Istotny obszar zainteresowania stanowi bezpieczeństwo dzieci i młodzieży w szkole oraz podczas zajęć organizowanych przez szkołę.

Zabezpieczenie szkoły przed napastnikiem jest pierwszoplanową i podstawową kwestią nie tylko dla władz szkoły, ale przede wszystkim dla rodziców uczniów, którzy do niej uczęszczają.

Dlatego też reakcja wychowawcy, pedagoga, dyrektora szkoły czy organu prowadzącego powinna być adekwatna do zaistniałego zdarzenia (zagrożenia). Właściwa reakcja tych osób i powiadomienie odpowiednich instytucji stanowią podstawę do działania w sytuacjach zagrożenia.

Bezpieczeństwo w szkole jest pojęciem szerokim. Obejmuje ono wiele obszarów, w tym: stan techniczny budynków szkoły i jej otoczenia czy wewnątrzszkolne przepisy i ich znajomość wśród nauczycieli, uczniów czy rodziców.

W praktyce szkolnej ważne jest identyfikowanie zarówno zagrożeń, jak i zasobów umożliwiających prowadzenie efektywnych działań dydaktycznych, wychowawczych i profilaktycznych.

Należy pamiętać, że każda szkoła ma własną specyfikę, zróżnicowane grono uczniów, pracowników, infrastrukturę czy wyposażenie.

Podstawą jest opracowanie w danej szkole adekwatnych indywidualnych rozwiązań.

Czynności związane z zadaniami z obszaru bezpieczeństwa, podejmowane w szkole na podstawie statutu czy też innych dokumentów, powinny mieć określonych realizatorów, aby w razie wystąpienia sytuacji nagłej każdy nauczyciel i inny pracownik szkoły wiedział, jakie działania należą do jego kompetencji.

Wtargnięcie napastnika z niebezpiecznym narzędziem lub bronią

Postępowanie nauczyciela w przypadku wtargnięcia napastnika z niebezpiecznym narzędziem czy bronią, który dodatkowo strzela do osób znajdujących się na korytarzu czy w salach lekcyjnych, powinno polegać na ucieczce wraz z dziećmi. Jeżeli nauczyciel nie ma szansy na ucieczkę, powinien ukryć się wraz z dziećmi, zamknąć drzwi na klucz i zabarykadować się w miarę możliwości. Szybkie zamknięcie drzwi może uniemożliwić napastnikowi wejście do pomieszczenia. Następnie nauczyciel powinien wyciszyć i uspokoić uczniów. Wszelkie dźwięki, które wydostają się z sal lekcyjnych, mogą przyciągnąć uwagę i sprowokować próbę wejścia napastnika z niebezpiecznym narzędziem do pomieszczenia lub ostrzelania sali lekcyjnej przez drzwi czy ścianę.

Przykład praktyczny

Pytanie
Jak powinien się zachować nauczyciel w sytuacji wtargnięcia do szkoły napastnika z niebezpiecznym narzędziem?

Odpowiedź
Nauczyciel powinien przede wszystkim zaopiekować się uczniami, ze szczególnym uwzględnieniem uczniów ze SPE. Powinien się również zająć uczniami, którzy potrzebują pomocy, oraz zwrócić szczególną uwagę na uczniów, którzy specyficznie reagują na stres i mogą mieć problemy z opanowaniem emocji. Nauczyciel powinien polecić uczniom bezwzględne wyciszenie lub wyłączenie telefonów. Niespodziewane sygnały telefonów mogą zawsze zdradzać obecność osób wewnątrz zamkniętych pomieszczeń i zachęcać napastników do wejścia. Nauczyciel powinien poinformować policję, wysyłając wiadomość SMS o zaistniałej sytuacji. W przypadku wtargnięcia napastnika do szkoły niezbędne jest natychmiastowe przekazanie informacji policji.

Warto też zasłonić okna i zgasić światło. Należy zaciemnić salę, aby utrudnić obserwowanie osób zabarykadowanych w salach lekcyjnych przez osoby współpracujące z napastnikami, a znajdujące się na zewnątrz budynku. Nauczyciel powinien zakazać uczniom przemieszczania się. Przemieszczanie się powoduje hałas lub powstawanie cienia, który może zostać zauważony przez napastników. Warto też pozostawać poniżej linii okien i zejść ze światła drzwi, ponieważ przebywanie w świetle drzwi powoduje rzucanie cienia, który zawsze może zostać zauważony przez napastników.

Nauczyciel powinien dopilnować, aby uczniowie zeszli z linii strzału i położyli się na podłodze. Z reguły napastnicy strzelają na wysokości około 1–1,5 m. Strzały z broni palnej bez problemu przebijają drzwi i mogą zranić osoby znajdujące się wewnątrz.

Należy też pouczyć dzieci, że jeżeli usłyszą strzały, nie powinny krzyczeć. Napastnicy, oddając strzały na ślepo przez zamknięte drzwi, chcą przede wszystkim sprowokować krzyki przerażonych osób i upewnić się, czy w salach rzeczywiście nikogo nie ma.

Nauczyciel nie powinien otwierać nikomu drzwi. Interweniujące oddziały policji w razie takiej konieczności same otworzą drzwi. Warto wiedzieć, iż napastnicy mogą zmusić osoby funkcyjne (np. dyrektora) do przekazania komunikatu, który ma spowodować otwarcie drzwi.

W przypadku wtargnięcia napastnika do pomieszczenia nauczyciel powinien podjąć walkę (zgodnie z wytycznymi MSWiA), która może być ostatnią szansą na uratowanie życia zarówno nauczyciela, jak i dzieci. Celem aktywnego strzelca jest zawsze zabicie jak największej liczby ludzi. W takiej sytuacji podjęcie walki może dać jedyną szansę na uratowanie życia.

Zabezpieczenie szkoły przed napastnikiem z zewnątrz

Dyrektor powinien podjąć działania profilaktyczne w celu zabezpieczenia szkoły przed napastnikiem z zewnątrz (tzw. aktywnym strzelcem lub intruzem). Działania te powinny opierać się na zasadzie wielowarstwowej obrony oraz jasnych procedurach reagowania dla uczniów i personelu.

Dla przykładu:

• Wszystkie drzwi zewnętrzne budynku powinny zostać zaryglowane od zewnątrz w trakcie trwania lekcji, z wyjątkiem jednego, głównego wejścia kontrolowanego przez pracownika ochrony lub sekretariat.
  
  
• Można wdrożyć wideodomofony oraz obowiązek rejestracji każdej osoby wchodzącej z zewnątrz i wydawania jej identyfikatora „Gość”.
  
  
• Należy stworzyć bezpieczny przedsionek przy wejściu głównym, w którym interesant może zostać zweryfikowany, zanim zostanie wpuszczony na teren szkoły.
  
  
• Warto zainstalować kamery obejmujące martwe punkty oraz wprowadzić dedykowany sygnał alarmowy inny niż alarm pożarowy, który poinformuje o wtargnięciu napastnika.
  
  
• Klasy należy wyposażyć w solidne drzwi zamykane od wewnątrz na klucz lub zasuwę oraz okna z folią antywłamaniową.

Podsumowanie

Podsumowując powyższe, należy stwierdzić, że w przypadku wtargnięcia napastnika z niebezpiecznym przedmiotem wyróżnia się następujące główne zasady postępowania, składające się na schemat 4U:

• Nauczyciel powinien szybko ocenić skalę zagrożenia, nie zbliżać się do sprawcy i nie podejmować próby jego obezwładnienia.
  
  
• Jeśli nauczyciel ma taką możliwość, powinien wyprowadzić uczniów najbezpieczniejszą drogą w przeciwną stronę niż źródło zagrożenia, czyli napastnik z niebezpiecznym narzędziem.

Warto przy tym zaznaczyć, iż nauczyciel nie powinien pozwalać dzieciom na powrót do szkoły czy sali po rzeczy.

• W przypadku gdy ucieczka jest niemożliwa, nauczyciel powinien zamknąć drzwi na klucz i zabarykadować je meblami.
  
  
• W sytuacjach szczególnych należy nawet zgasić światło czy zasłonić okna oraz odsunąć się od linii okien i drzwi. To ostateczność, stosowana wyłącznie w bezpośrednim starciu zagrażającym życiu, gdy nie ma już innego wyjścia.

Priorytetem jest ochrona życia i zdrowia uczniów, nauczycieli oraz wszystkich innych osób znajdujących się w szkole.

Zgodnie z najnowszymi wytycznymi Ministerstwa Edukacji Narodowej (MEN), MSWiA, MON oraz ABW, kluczową zasadą jest brak konfrontacji z napastnikiem i niepodejmowanie prób samodzielnego odebrania niebezpiecznego narzędzia, o ile można tego uniknąć.

Nauczyciel powinien

• Nakazać uczniom zachowanie ciszy i spokoju.
  
  
• Kategorycznie polecić wyłączenie lub wyciszenie telefonów komórkowych (dźwięk czy wibracja mogą zdradzić kryjówkę).
  
  
• Powiadomić policję pod numerem alarmowym 112 (zadzwonić lub też wysłać cichy SMS z informacją o sytuacji). Podać dokładne miejsce, liczbę napastników oraz rodzaj broni.

Po wkroczeniu funkcjonariuszy do szkoły wszyscy (nauczyciele, uczniowie) powinni zachować spokój, nie wykonywać gwałtownych ruchów, trzymać ręce na widoku (np. na głowie) i bezwzględnie wykonywać polecenia policjantów.

Podstawa prawna:

1. Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (Dz. U. z 2026 r. poz. 820, ze zm.);
2. Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela (Dz. U. z 2026 r. poz. 515, ze zm.);
3. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach i placówkach (Dz. U. z 2020 r. poz. 1604, ze zm.);
4. Zagrożenie terrorystyczne, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji: https://www.gov.pl/web/mswia/zagrozenie-terrorystyczne;
5. Podręcznik bezpieczeństwa, Ministerstwo Obrony Narodowej, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji;
6. Postępowanie nauczyciela w sytuacji zagrożenia ze strony osoby posiadającej niebezpieczne narzędzie lub przedmiot, Ministerstwo Edukacji Narodowej i Ośrodek Rozwoju Edukacji, we współpracy z Ministerstwem Spraw Wewnętrznych i Administracji, Ministerstwem Obrony Narodowej oraz Agencją Bezpieczeństwa Wewnętrznego.

Przemysław Gogojewicz

Właściciel Kancelarii Usług Prawnych Gogojewicz & Współpracownicy Radcy Prawni i Doradcy Podatkowi. Studiował na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego. Autor licznych publikacji, ebooków oraz szkoleń z zakresu prawa oświatowego.