Działania nauczyciela podejmowane wobec uczniów prezentujących trudne zachowania powinny być przede wszystkim przemyślanie, stałe i pozbawione nacechowania emocjonalnego. Tylko wtedy można oczekiwać, że uczeń zacznie współpracować na rzecz zmiany postępowania. Dlaczego tak jest i jakie działania mogą być skuteczne?

Trudne zachowania, czyli jakie?

Trudnymi zachowaniami określamy zwykle te, które stoją w opozycji do zasad, norm czy też ustalonych schematów społecznych. Nie muszą to być zasady spisane w statucie, kontrakcie czy innych „regulaminach”. Wystarczy, że są pewną umową społeczną. Dotyczy to np. okazywania szacunku innym osobom, poszanowania cudzej własności, także tej społecznej, respektowania prawa innych osób do bezpiecznego przebywania w przestrzeniach publicznych, szkolnych, w obiektach sportowych i kulturalnych itd. Mamy prawo jako dorośli opiekunowie wymagać od wychowanków respektowania takich zasad, a także tych szczegółowo opisanych w dokumentach szkolnych, dotyczących odpowiedniego ubioru, zachowania na lekcjach i poza nimi, postawy sprzyjającej uczeniu się wszystkich uczniów w szkole itd. Jeśli obserwujemy u dzieci i młodzieży postępowanie sprzeczne z powyższymi zasadami, mówimy o trudnym zachowaniu.

Trudne czy już zaburzone zachowanie?

Idąc tym tropem, dobrze jest pochylić się nad przejawami tzw. zaburzeń zachowania, które mogą prowadzić do demoralizacji. To te właśnie przejawy powinny budzić najwięcej niepokoju i uruchamiać strategie minimalizujące ich oddziaływanie na dziecko czy nastolatka. Mogą one występować jednostkowo, incydentalnie – wtedy mówimy o trudnym zachowaniu i potrzebie wsparcia wychowawczego. Jeśli jednak obserwujemy wzorzec aspołecznych zachowań, prawdopodobnie nastąpiło już zaburzenie zachowania, które wymaga szczegółowej diagnozy psychologicznej. Nasze obserwacje mogą posłużyć lepszej diagnozie, więc warto je (albo sporządzoną na ich podstawie opinię) przekazać rodzicom ucznia przed wizytą w poradni.

Chciałabym zaakcentować, że nauczyciel w szkole nie diagnozuje zachowań, ale je obserwuje, monitoruje zmiany, dokumentuje je (np. prowadząc karty obserwacji ucznia jako wstęp do podjęcia działań w kierunku diagnozy ucznia w poradni), a także podejmuje działania wspierające ucznia w zmianie nastawienia i postaw. O jakich zachowaniach mowa?

• Trudności z opanowaniem i przestrzeganiem zasad moralnych oraz zachowaniem się w sposób akceptowany społecznie;
• Nieuznawanie autorytetu dorosłych, nierespektowanie podstawowych reguł życia społecznego;
• Zachowanie agresywne wobec ludzi i zwierząt, przynoszące szkodę na życiu lub zdrowiu istot żywych;
• Niszczenie przedmiotów własnych i cudzych, akty wandalizmu;
• Kłamstwa;
• Kradzieże, włamania;
• Ucieczki z domu, wagary, przebywanie nocą poza domem wbrew woli dorosłych opiekunów;
• Wulgarność w języku i zachowaniu;
• Manifestacyjnie okazywana niechęć do zajęć szkolnych;
• Sięganie po używki: papierosy, alkohol, narkotyki, dopalacze.

Jeśli nauczyciel obserwuje powyższe zachowania, dokumentowanie ich na piśmie może pomóc w rozpoznaniu schematu postępowania – jakie zachowania, ile razy, jak długo. Pomoc dla takiego ucznia to zdecydowanie terapia poznawczo-behawioralna, często wspierana farmakoterapią. Dzieje się to poza szkołą. Organizowanie tego rodzaju wsparcia należy do kompetencji rodziców. Jednak dziecko z zaburzeniami zachowania (poza tymi bardzo trudnymi przebywającymi w specjalnych ośrodkach) przebywa w szkole i powinno dostać odpowiednie wsparcie.

Wsparcie dla ucznia z zaburzonymi zachowaniami:

1. Na podstawie orzeczenia o niedostosowaniu społecznym szkoła opracowuje indywidualny program edukacyjno-terapeutyczny, w ramach którego uczeń może uczestniczyć w zajęciach resocjalizacyjnych, socjoterapeutycznych lub innych terapeutycznych wspierających stosowanie norm (np. trening umiejętności społecznych).
2. Organizacja w szkole zajęć umożliwiających integrację ze społecznością szkolną, rozwój zainteresowań i pasji, wzmacnianie samooceny i poczucia wartości u uczniów.
3. Włączenie uczniów niedostosowanych do zajęć z zakresu strategii radzenia sobie ze stresem, treningów zastępowania agresji, treningów umiejętności społecznych itd.

Wsparcie dla uczniów zagrożonych niedostosowaniem społecznym:

1. Objęcie pomocą psychologiczno-pedagogiczną, udział w zajęciach w ramach tej pomocy: zajęcia o charakterze terapeutycznym z elementami socjoterapii i treningu umiejętności społecznych i treningu zastępowania agresji.
2. Praca nad wzmacnianiem pewności siebie, samooceny i poczucia wartości, praca nad zarządzaniem emocjami, redukcją stresu, radzenia sobie w trudnych sytuacji i rozwiązywania problemów.
3. Konsekwencja zamiast karania: praca nad przejmowaniem przez ucznia odpowiedzialności za swoje postępowanie (naprawianie lub rekompensowanie szkód, przepraszanie itd.).

Wsparcie dla uczniów, u których występują trudne zachowania:

1. Podejmowanie rozmów na temat świadomości ucznia dotyczącej złamania zasad lub umów. To pozwoli nauczycielowi nabyć wiedzę, czy dziecko/nastolatek rozróżnia dobro od zła, czy też jego demoralizacja postępuje i należy podjąć działania zmierzające do diagnozy.
2. Stosowanie indywidualnych kontraktów, które wspierają ucznia w monitorowaniu swojego zachowania i wspierają go w podejmowaniu wysiłków, aby minimalizować trudne zachowania.
3. Włączanie rodziców (prawnych opiekunów) we współpracę na rzecz dziecka, aby czuło wsparcie ze strony każdego dorosłego opiekuna.

W bieżącej pracy nauczyciela dydaktyka i wychowawcy

W pracy dydaktycznej uczniowie z trudnymi zachowaniami potrzebują:

• Indywidualizacji nauczania, opartego na jasno sprecyzowanych kryteriach dotyczących osiągania wymaganego poziomu edukacyjnego, aby uczeń mógł sam decydować, na jakim poziomie pracuje;
• Stopniowania trudności, uwzględniając kłopoty, jakie występują u konkretnego ucznia: problemy z koncentracją uwagi, łatwość rozproszenia, trudność z powrotem do przerwanego zadania, kłopoty w myśleniu abstrakcyjnym itd.;
• Pomocy w nauce, tworzenia sytuacji sprzyjających odnoszeniu sukcesów szkolnych, aby mogli osiągać sukcesy, które wzmocnią ich samoocenę i poczucie wartości;
• Dominacji wychowania nad dydaktyką, czyli najpierw zasady i konsekwencje;
• Systematyczności, powtarzania, regularności;
• Metod i form aktywizujących, włączających w działanie, wzmacniających indywidualne zaangażowanie;
• Dostosowania wymagań edukacyjnych, czyli drogi do osiągnięcia celu, jakim jest samo wymaganie: dzielenia materiału na części, stosowanie instrukcji, schematów, spisów wskazówek, notatek graficznych, wizualizacji itd.;
• Pracy w zespołach zadaniowych, np. w ramach projektu edukacyjnego.

Zasady sprzyjające pracy wychowawczej z uczniami z trudnymi zachowaniami

1. Reaguj, gdy słyszysz, że uczeń mówi o sobie w sposób destrukcyjny: „Jestem do niczego… Nigdy się tego nie nauczę… To wszystko jest bez sensu…”. Takie komunikaty mocno uderzają w poczucie wartości i osłabiają odporność psychiczną. Im gorzej uczeń myśli o sobie, tym więcej problemów w zachowaniu.
2. Przypominaj uczniowi o jego sukcesach, nawet tych najmniejszych, szczególnie wtedy, gdy jest zniechęcony i ocenia zadanie jako zbyt trudne.
3. Skupiaj się na mocnych stronach swojego ucznia i na pozytywnych aspektach sytuacji. Pamiętaj o zasadzie kanapki.
4. Wymieniaj się pozytywnymi spostrzeżeniami z innymi nauczycielami uczącymi, budujcie wspólnie bazę „dobrych zdarzeń”, do których każdy nauczyciel może się odwołać w pracy z uczniem.
5. Stosuj komunikację asertywną, pytaj ucznia o pomysły na rozwiązanie zadań czy poradzenie sobie z trudnościami, zwiększasz w ten sposób jego zaufanie do własnych zasobów, a także wpływasz pozytywnie na wasze relacje.
6. Ustalaj z uczniem granice i konsekwentnie reaguj na ich przekraczanie. Pamiętaj, że kary niczego nie uczą, a tylko rozpalają emocje. Postaw na konsekwentne egzekwowanie umów i dopilnuj, by uczeń brał odpowiedzialność za swoje postępowanie.
7. Sięgaj po wsparcie specjalistów i innych nauczycieli. Rozmawiajcie na temat tego, co jeszcze można zrobić. To, co się stało, na pewno każdy doskonale pamięta, więc dywagacje „co on znowu zrobił” nie mają większego sensu, a na pewno mogą mocno utrudniać relacje uczniem.
8. Chwal przy każdej możliwej okazji.
9. Bądź cierpliwy. Zmiana to długotrwały proces… Bywa, że nie następuje…

Maria Tuchowska
Nauczyciel dyplomowany, polonista i teolog. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą w placówkach integracyjnych różnego poziomu, edukator, coach, przeprowadziła ok. 600 szkoleń z zakresu kompetencji psychospołecznych nauczycieli, prawa oświatowego, pracy z dziećmi i młodzieżą z różnego typu zaburzeniami. Specjalizuje się również w tematyce dotyczącej zagadnień związanych z obecnością rodziców w szkole.