Gdy spojrzymy na zapisy słownikowe, samo słowo dyscyplina pojawiać będzie się często w konotacjach negatywnych. Od narzędzia do biczowania i pokuty przez podporządkowanie się regułom do trzymania się regulacji i regulaminów. Ten negatywny kontekst znika dopiero przy pojęciu samodyscypliny, która nagle przyjmuje wersję: umiejętności kontrolowania swoich emocji i zachowań. Jak jest zatem traktowana dyscyplina szkolna? Czy nie jest dziwne, że dopiero kiedy mówimy o dyscyplinowaniu siebie przestaje ono mieć wydźwięk negatywny? A jak powinniśmy patrzeć na dyscyplinowanie uczniów?

Pozytywna kultura szkolna

By dobrze przygotować cały system do radzenie sobie z dyscypliną, należy po pierwsze zauważyć, że brak dyscypliny w klasie to tylko skutek większego problemu. Jeżeli przyjmiemy, że łamanie zasad i reguł przyjętych w danym środowisku to właśnie brak dyscypliny, należy uczciwie przyjąć, że dotyczy to nie tylko uczniów. Reguły dotyczą wszystkich – kadry nauczycielskiej, pracowników administracji, rodziców i uczniów. Każda z tych grup ma swoje przywileje i obowiązki. Zestaw tych zapisów tworzy pewną sieć zasad, które opisane w sposób mniej czy bardziej formalny będą stanowiły rodzaj kultury placówki oświatowej. Oczywistym jest, że to, co zapisane, a to co przestrzegane bywa skrajnie różne. Spójność zasad i zachowań (lub działań dążących do ich modelowania) to właśnie kultura naszej organizacji. Chociaż nie ma szybkiego rozwiązania problemów, z jakimi borykają się szkoły w związku z zachowaniem niektórych jednostek, wiele z tych problemów można złagodzić, stosując pozytywne podejście do zarządzania zachowaniem całej szkoły. Placówki, które radzą sobie dobrze ze skrajnymi przypadkami np. agresji, mają mniej problemów z dyscypliną w ogóle. Chodzi o to, by większość naszych wysiłków wkładać w proaktywne strategie budowania kultury właściwych zachowań.

• Buduj poczucie więzi
  
  Poczucie więzi to jeden z aspektów budowania motywacji wewnętrznej. W przypadku szeroko rozumianej kultury pozytywnych zachowań jest to przekonanie uczniów, że dorośli w szkole troszczą się o ich naukę, a także o nich samych jako jednostki. Szkoła to nie my i oni. Zmniejszanie barier i budowanie polityki kooperacyjnej zwiększa szanse na brak problemów. 

• Buduj relacje w sposób zaplanowany
  
  Jako osoba dorosła i świadoma, skup się na budowaniu relacji tam, gdzie nie są one najłatwiejsze. Zmiana zachowań tych uczniów, w przypadku których zawiodły typowe działania korygujące, będzie możliwa przy indywidualnej ingerencji nauczyciela. W tym wypadku nie chodzi o dyscyplinowanie, tylko pracę rozwojową z dzieckiem. Każdy dorosły wychowawca powinien pracować z wybraną świadomie liczbą uczniów potrzebujących takiego wsparcia. Relacja jeden na jeden w tym wypadku może przynosić dobre rezultaty. Dlaczego? Ponieważ przyczyn braku dyscypliny jest sporo i dopiero zindywidualizowane podejście może przynieść poprawę. 

• Buduj wysokie oczekiwania
  
  Wysokie oczekiwanie wobec kadry i całego środowiska są ważne. Satysfakcja z sukcesu jest tym wyższa, im więcej wysiłku wkładaliśmy w drodze do niego. Ten mechanizm świetnie opisał w swojej koncepcji FLOW węgierski psycholog Mihaly Csikszentmihalyi. Ten stan podwyższonej satysfakcji uzyskujemy często na koniec dość trudnej drogi. Gdy zatem stawiamy niezbyt wysokie oczekiwanie, z łatwością osiągamy wyniki. Tylko pozornie daje nam to zadowolenie. Gdy wymagania są wręcz trywialne, pojawia się uczucie nudy z realizowanego zadania, jak i brak zadowolenia na koniec. Dodać trzeba jeszcze, że nierzadko te zadania są też wykonywane w gorszej jakości. Stawianie swojemu otoczeniu wysokich wymagań (dostosowanych indywidualnie do możliwości i ograniczeń) daje szanse na poczucie sukcesu, a sukcesy budują motywację do dalszej pracy. W przypadku pozytywnej kultury wysokie wymaganie to też wysoki poziom kultury.

• Buduj odporność psychiczną
  
  Rozwijanie odporności uczniów, może zminimalizować bezpośrednie przyczyny łamania reguł. Jeżeli bowiem podłożem części zachowań niezgodnych z oczekiwaniami, uznamy niski poziom radzenia sobie z emocjami, trening tych umiejętności stanie się bardzo pomocny. Działanie takie to długofalowa inwestycja korzystna nie tylko z poziomu szkolnych oczekiwań trzymania dyscypliny, ale również działania na rzecz społeczeństwa i przede wszystkim dojrzałości dziecka i młodego człowieka. Aaron Antonovsky, twórca koncepcji, pracował nad metodami radzenie sobie ze stresem. Z jego obserwacji wynika, że są osoby radzące sobie lepiej w sytuacjach emocjonalnych. Te osoby wierzą, że mogą kontrolować lub wpływać na wydarzenia, których doświadcza (kontrola), mają zdolność angażowania się w działania podejmowane w swoim życiu (zaangażowanie) oraz traktują zmiany jako ekscytujące wyzwanie służące dalszemu rozwojowi (wyzwanie). Rozwijanie wśród uczniów tych trzech obszarów jest kluczem do ich odporności psychicznej. 

Zachowania skrajne

W każdej szkole mamy do czynienia z uczniami o wyjątkowo dużym nasileniu zachowań wymagających korekty. Niezgodne z regułami postępowanie może narazić na szwank nie tylko dumę czy poczucie godności kolegów i koleżanek, ale i ich zdrowie czy życie. Mimo że statystycznie tych zachowań mamy skrajnie mało, jedyną słuszną strategią w ich przypadku jest „zero tolerancji”. Cicha akceptacji to przyczyna tragedii. Kluczem do skutecznych działań jest podejście kooperacyjne szerokiego grona osób odpowiedzialnych za diagnozę, analizę i wdrożenie systemu korekty dla takiego ucznia. Jak zatem może wyglądać ogólny system reagowania w skrajnych przypadkach? Działać powinien zespół składający się z nauczyciela klasy, pedagoga szkolnego, rodziców lub opiekunów oraz w razie potrzeby konsultantów zewnętrznych (poradni pedagogiczno-psychologicznej, ośrodka zdrowia psychicznego, kuratora sądowego, policji itd.). W planie działanie występować mogą następujące kroki:

1. Analiza czynników wyzwalających zachowanie i plan ich redukcji
   
   
2. Diagnoza luk kompetencyjnych i potrzeb indywidualnych ucznia
   
   Należy określić jakich umiejętności potrzebuje ta osoba, by lepiej radzić sobie w trudnych sytuacjach. W tym etapie również należy uwzględnić indywidualne potrzeby ucznia i w miarę możliwości odpowiedzieć na nie. 
   
   
3. Dostosowanie programu nauczania
   
   80% uczniów z problemami behawioralnymi ma również problemy akademickie, więc zanim będziemy mogli spodziewać się dużej zmiany zachowań, należy skutecznie zająć się ich potrzebami edukacyjnymi.
   
   
4. Strategie nauczania odpowiednich zachowań
   
   Uczniów, którzy wykazują niewłaściwe zachowania, należy szczególnie mocno wspierać w rozwijaniu kompetencji społecznych i samokontroli. Muszą to być dodatkowe zajęcia poświęcone tylko tym obszarom.
   
   
5. Wzmocnienie/konsekwencje
   
   Należy ustanowić odpowiednie wzmocnienie i/lub system nagród, aby zachęcić ucznia do postępów. Ten zindywidualizowany model powinien być realizowany w każdym środowisku, w którym uczeń funkcjonuje. 
   
   
6. Plan reagowania
   
   Jeżeli zachowanie ucznia jest niebezpieczne zarówno dla niego samego, jak i dla innych, plan musi zawierać sposób reakcji na tego rodzaju aktywności. Wszyscy zaangażowani nauczyciele i personel wykonawczy muszą być w pełni świadomi planu reagowania.
   
   
7. Przegląd
   
   Plan musi być poddawany regularnym przeglądom, a także weryfikacji, kiedy nastąpiła zmiana sytuacji lub plan nie działa.
   
   Każda placówka może dostosować działania do swojej specyfiki w ramach norm prawnych i regulaminów. Ważne, by nie pozostać tylko na poziomie deklaracji działań.

Dyscyplina na co dzień

To co jednak najczęściej spotykamy pod pojęciem braku dyscypliny, to codzienne zachowania uczniów w szkole. Nie dotyczy to oczywiście jedynie samych lekcji, ale całego pobytu w budynkach szkoły, a nierzadko też problemów w drodze do i ze szkoły. Co zatem z dyscypliną dnia codziennego?

1. Ustalajcie zasady wspólnie
   
   Uczniowie powinni czuć się bezpieczni i szanowani, a ramy, które określamy, mają im w tym pomóc. Zachęcaj uczniów do wzięcia odpowiedzialności za reguły klasowe. Pytaj dzieci, jakie zasady powinny być przestrzegane. Kluczem do niełamania zasad jest partycypacja w ich tworzeniu i akceptacja osobista.
   
   
2. Uczcie się na własnym przykładzie
   
   Zbyt wiele razy postrzegamy problemy jako pewnego rodzaju niepowodzenie. Zamiast tego powinniśmy postrzegać je jako chwile, które mogą nas czegoś nauczyć.  Postaraj się wraz z uczniami przeanalizować sytuację i wyciągnąć wnioski na przyszłość. To nie tylko rozwija umiejętności rozwiązywania problemów, ale także umiejętności pracy w zespole, które są tak istotne w klasie.
   
   
3. Zarządzaj przestrzenią i formą
   
   W zależności od grupy wiekowej, wpływ na utrzymanie dyscypliny może mieć samo ustawienie klasy, forma zajęć, liczba aktywność, przemienność metod czy w końcu procesy grupowe i relacje w grupie. Obserwuj i reaguj. Jeśli coś nie działa, stanowi czynnik wzmacniający brak dyscypliny, zmień to i przetestuj inne działania. Sama zmienność może już wpłynąć na zachowanie uczniów. W końcu to coś nowego, więc atrakcyjnego. 
   
   
4. Doceń rozmowy indywidualne z uczniem
   
   Znajdź czas na swobodną rozmowę z uczniami indywidualnie, aby zobaczyć, jak sobie radzą. Jeśli okaże się, że zmagają się z czymś szczególnie trudnym, (czy to z przedmiotem szkolnym, czy też z osobistymi trudnościami z innymi uczniami), wówczas wspólnie ustalcie, jak można rozwiązać ten problem. Skorzystaj z tej okazji, aby uzyskać od uczniów informacje zwrotne na temat problemów szkolnych. 
   
   
5. Daj uczniom zajęcie
   
   Przydzielanie uczniom obowiązków w klasie nie tylko sprawia, że stają się one częścią codziennej pracy, ale generalnie pomaga zwiększyć poczucie własnej wartości i odpowiedzialności. Dostosuj zadanie do osób. Znajdź ich mocne strony i zajmij czymś ważnym. Nie pozwalaj im się nudzić. Zmieniaj, rotuj i bądź kreatywny, pamiętając cały czas o sprawiedliwym rozliczaniu za zlecone zadania.

Wszystkie trzy perspektywy funkcjonują w jednym środowisku szkolnym równolegle. Są ze sobą powiązane i powinny być wynikające z siebie i spójne. To, co warto zrozumieć i zapamiętać, to fakt, że dyscyplinowanie to nie karanie, choć zwłaszcza w środowisku rodziców tak funkcjonuje. Trzymanie się zasad jest ważne, a budowanie kultury szacunku do nich samych i konsekwencji wynikających z ich łamania jest bardziej współczesną wersją dyscypliny.





Literatura:
1. Mihaly Csikszentmihalyi, Flow, 2008, Andrews McMeel Publishing
2. Jakub Kołodziejczyk, Dyscyplina w klasie Metody i techniki interwencji, Kraków 2005, NODN „SOPHIA”
3. Odporność psychiczna, Peter Clough, Doug Strycharczyk, Gdańsk 2019, Wydawnictwo GWP


Paweł Gąsowski
Wykładowca. Trener. Koordynator i kierownik projektów. Twórca programów rozwojowych w korporacjach. Absolwent Szkoły Trenerów Biznesu i Szkoły Coachingu Moderatora. W trakcie pracy zawodowej w obszarze zarządzanie zmianą, odpowiedzialny był za rozwój kompetencji 3000 pracowników firmy finansowej. Współtworzył politykę rozwoju personalnego w firmach. Wpierał wdrażanie programów zarządzania jakością Six Sigma. Jako współautor gier szkoleniowych wykorzystywanych w procesie zarządzania zmianą został wielokrotnie nagrodzony przez Project Managment Institute za najlepszy produkt szkoleniowy roku.