Po co nauczycielowi asertywność? Czy i w jaki sposób asertywna postawa wpływa na efektywność pracy dydaktycznej i wychowawczej? Jakie są jej korzyści dla nauczyciela? A jakie dla ucznia? Tyle pytań! Spróbuję się z nimi zmierzyć.

Po co nauczycielowi asertywność?

Asertywność to uznawanie, że każdy człowiek ma prawo do swojej przestrzeni, wolności osobistej, w której ma prawo być sobą, podejmować decyzje dotyczące swojego życia i dbać o swoje korzyści, bez krzywdzenia innych. Pomaga w ustalaniu granic i nastawieniu na współpracę, ponieważ wychodzi z założenia, że inni będą wiedzieć, jak mnie traktować, kiedy im to powiem („To mi się podoba…”, „Chcę…”, „Nie akceptuję…”, „Denerwuję się, kiedy…”, „Oczekuję, że…”, „Moim zdaniem…”), ale jest to także oczekiwanie od innych tego samego („Jak chciałbyś to zrobić?”, „Co o tym myślisz?”, „Jaki masz pomysł na rozwiązanie tej sytuacji?”, „W czym mogę Ci pomóc?”, „Możesz powiedzieć coś więcej na ten temat?”).

Rozwijając asertywność, zwiększamy zaufanie do swoich subiektywnych doświadczeń, akceptujemy własne (i cudze) uczucia i doznania, poszukujemy nowych, bardziej odpowiednich sposobów postępowania, myślenia, widzenia, oceniania, a także informacji zwrotnych na temat własnych działań (np. jakie odczucie i reakcje wywołuje u innych ludzi moje zachowanie), ale traktujemy to jako opinie, a nie fakty. Stąd zwiększa się poczucie sprawczości, decyzyjności i kontroli nad własnym życiem.

Postawa asertywna chroni przed zbytnim przeżywaniem porażek, pozwala bardziej obiektywnie widzieć swoje zasoby (prawidłowa samoocena), dopasować cele i wyzwania do własnych, rzeczywistych możliwości. Chroni także przed krytyką innych (bo wiem, że to tylko opinie, które mogę przyjąć lub nie, zgodzić się częściowo lub całkiem i wykorzystać tę krytykę do zmiany na własną korzyść). Osoba asertywna jest mniej podatna na manipulację i presję.

Czy i w jaki sposób asertywna postawa wpływa na efektywność pracy dydaktycznej?

Asertywny nauczyciel postrzega swoich uczniów jako młodszych od siebie ludzi (mają takie same prawa jak on), którzy nie mieli szansy zdobyć takiego doświadczenia, więc mają prawo nie wiedzieć, nie rozumieć i podejmować błędne decyzje. Widzi siebie jako sprzymierzeńca młodych, który może ich wesprzeć w poznawaniu prawideł świata, opanowaniu wiedzy i umiejętności, które pozwolą im znaleźć w życiu miejsce, które dla nich będzie właściwe. Taki nauczyciel skupia się w działaniach na czytaniu potrzeb swoich uczniów, aby dostosować organizację zajęć dydaktycznych do ich potrzeb i możliwości. Uwzględnia także czynniki bardzo osobiste, które wpływają na skuteczność uczenia się: poczucie bezpieczeństwa uczniów, ich samoocenę i poczucie wartości, odporność psychiczną, radzenie sobie ze stresem i emocjami, wpływ środowiska rodzinnego i rówieśniczego na motywację i możliwości uczenia się dziecka/nastolatka.

Czy i w jaki sposób asertywna postawa wpływa na efektywność pracy wychowawczej?

Asertywny nauczyciel ma najczęściej prawidłową samoocenę i wysokie poczucie wartości, ponieważ akceptuje siebie. W relacjach z wychowankami:

• stawia na relacje oparte na wzajemnym szacunku i zaufaniu,
• ustala granice, które chronią zarówno uczniów, jak i nauczyciela,
• rozwija współpracę, ponieważ postrzega to jako drogę ułatwiającą uczniom budowanie zaufanie do nauczyciela,
• jest sprawiedliwy, tzn. odwołuje się do ustaleń i umów z uczniami,
• jest spójny wizerunkowo, robi to, co mówi, ponieważ akceptuje siebie takim, jaki jest,
• jest zrównoważony emocjonalnie, wie, że emocje należą do sfery prywatnej, każdy reaguje tak, jak podpowiadają mu jego zasoby, więc unika myślenia oceniającego („Denerwują mnie…”, „Manipulują mną…”, „Są leniwi…”, „Robią mi na złość…”) na rzecz skupiania się na czytaniu potrzeb i przyczyn konkretnych zachowań uczniów („Denerwuje mnie moja bezradność w tej sytuacji…”, „Nie rozumiem ich potrzeb…”, „Jak mogę wzmocnić ich motywację?”, „Są rozdrażnieni, ciekawe, dlaczego?”),
• stosując asertywną komunikację, opartą na języku JA, dba o skuteczne komunikowanie się z wychowankami i wpływa na sposób porozumiewania się uczniów między sobą,
• stanowi zdrowy model funkcjonowania psychicznego,
• żywi głęboką wiarę w potencjał uczniów, wspiera ich w odkrywaniu swoich możliwości,
• jest niezależny w sądach, szuka dróg porozumienia z każdym,
• docenia osiągnięcia uczniów, często chwali,
• porządek na lekcjach opiera na ustalonych z uczniami regułach i atrakcyjnie prowadzonych zajęciach,
• cieszy się autorytetem, postrzegany jako sprzymierzeniec, który wspiera uczniów, aby mogli realizować swoje życiowe cele, które sami wybiorą.

Jakie korzyści dla ucznia?

Asertywny nauczyciel z wysoką samooceną i poczuciem wartości skupia się na sukcesach swoich uczniów, wpływa korzystnie na ich rozwój w wielu obszarach:

• wspiera ich osobistą przestrzeń rozwoju: utwierdza w poczuciu bezpieczeństwa, wzmacnia samoocenę, poczucie wartości i odporność psychiczną,
• okazując szacunek, modeluje u uczniów postawy społeczne,
• ufając uczniom, wspiera ich w rozumieniu, że zaufanie wpływa na bezpieczeństwo, poczucie wsparcia w innych osobach,
• pozwalając mierzyć się z błędami, uczy wyciągania z nich wniosków,
• podejmując dyskusje na różne tematy, wspiera rozwój logicznego i krytycznego myślenia, brania odpowiedzialności za słowo,
• stosując w pracy wychowawczej zasadę naturalnych konsekwencji (tzn. uczeń najpierw musi wiedzieć, jaka jest konsekwencja, a później podejmuje decyzję: albo stosuje się do zasad i jest nagroda albo łamie zasadę i wtedy przyjmuje ustaloną konsekwencję), wspiera rozwój odpowiedzialności za swoje czyny,
• akceptując emocje swoich podopiecznych, pokazuje, że należą one do ściśle prywatnej przestrzeni, nie podlegają wartościowaniu, a wpływ na eskalację lub wyciszenie emocji może mieć tylko ten, kto je przeżywa,
• zachęcając do podejmowania wyzwań, wpływa rozwijająco na motywację uczniów, którzy mają pewność, że otrzymają wsparcie w trudnościach, a sukces zostanie doceniony,
• zachęcając do pytań i krytycznego myślenia, wpływa rozwijająco na niezależność uczniów, na ich wiarę w siebie i przekonanie o swoich możliwościach.

Jakie korzyści dla nauczyciela?

Asertywność należy do kompetencji miękkich, osobistych nauczyciela (a właściwie każdego człowieka). Wpływa na wiele obszarów życia.

1. W pracy zawodowej, w szkole czy w przedszkolu:
   
   
   • wpływa na bycie rzeczywistym specjalistą od organizacji procesów edukacyjnych w sposób sprzyjający uczeniu się, ponieważ wzmacnia obiektywizm, pozwala skupić się na poszukiwaniu trafnych rozwiązań organizacyjnych, dydaktycznych i metodycznych,
   • uodparnia na przeżywane trudne sytuacje, w których podejmowane działania (szczególnie wychowawcze) nie działają,
   • wzmacnia zaangażowanie, entuzjazm, radość uczenia,
   • pozwala chronić się przed wypaleniem zawodowym,
   • rozwija kreatywność, opartą na zaufaniu do siebie,
   • poszerza możliwości analizowania postaw swoich i innych osób, co powstrzymuje przed wchodzeniem w cudze kompetencje (doradzanie, sugerowanie rozwiązań, nakazywanie, straszenie albo udzielanie pomocy bez zgody zainteresowanej osoby), wzmacnia także w stawianiu granic tym, którzy chcą wchodzić w kompetencje nauczyciela (np. w sytuacjach agresji słownej, roszczeniowych żądań czy kwestionowania podejmowanych przez nauczyciela decyzji).
     
     
2. W życiu prywatnym:
   
   
   • daje swobodę w czerpaniu z życia,
   • uniezależnia od sądów (także krytycznych) innych ludzi,
   • wzmacnia zaufanie do siebie, do swoich wyborów, przez co wpływa na osiąganie celów i przeżywanie satysfakcji,
   • chroni przed frustracją, skupianiem się na tym, na co nie ma się wpływu, a inspiruje do poszukiwań nowych rozwiązań, działań przynoszących radość i korzyść dla siebie, i dla innych,
   • chroni przed rozwijaniem się postaw wzmacniających stres i ryzyko problemów psychicznych (i psychosomatycznych): zamartwianiem się, stałą potrzebą udowadniania sobie i innym swojej przydatności, dążenia do osiągnięć za wszelką cenę, łączenia pracy zawodowej z życiem i przynoszenia „pracy do domu”,
   • wpływa na budowanie dobrych relacji z ludźmi opartych na wzajemnym szacunku i zgodzie na indywidualne podejmowanie wyborów, co pozwala unikać nadmiernego angażowania się w pomaganie innym osobom, wtrącania się w życie innych poprzez doradzanie rozwiązań, czy też obciążania innych osób odpowiedzialnością za swoje trudności,
   • ułatwia przeżywanie szczęścia, dbania o swój czas prywatny, rozwijanie pasji, cieszenia się życiem.

Maria Tuchowska
Nauczyciel dyplomowany, polonista i teolog. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą w placówkach integracyjnych różnego poziomu, edukator, coach, przeprowadziła ok. 600 szkoleń z zakresu kompetencji psychospołecznych nauczycieli, prawa oświatowego, pracy z dziećmi i młodzieżą z różnego typu zaburzeniami. Specjalizuje się również w tematyce dotyczącej zagadnień związanych z obecnością rodziców w szkole.