Kształtowanie postaw, podobnie jak wychowanie do wartości, należy postrzegać jako proces długotrwały. Ponieważ postawy wiążą się z zachowaniem (działaniem w wyuczony sposób), wymagają stałego treningu, w miarę możliwości świadomego. Dlaczego tak jest?

Główne składniki postaw człowieka

Postawa jest integralnym elementem osobowości człowieka. Wpływają na nią:

• Wiedza na temat obiektu postawy (składnik intelektualny).

Jeśli o czymś nie wiem, nie mogę przyjąć względem tej kwestii żadnej postawy. Wiedza jest konieczna, aby podjąć refleksję nad obiektem, wobec którego planujemy kształtować postawę, np. zdrowe odżywianie, obowiązujące zasady, ekologia itp. Wiedza pozwala stopniowo ten obiekt oswoić (dotyczy to także  pracy nauczyciela nad postawami dzieci). Dostarcza zasobów, do których mózg może się odwołać, gdy przyjdzie mu samodzielnie zmierzyć się z jakąś sytuacją.

• Uczucia i przeżycia wobec obiektu postawy (składnik emocjonalny).

Emocje zawsze występują jako pierwsze, zanim nastąpi reakcja intelektualna, która jest niemal równoczesna z reakcją behawioralną (zachowaniem).

Mózg czyta bodziec (np. widok osoby, zapach, dźwięk, dotyk, sytuację edukacyjną itd.), następnie dokonuje identyfikacji tego bodźca w już zgromadzonych zasobach (szuka tego bodźca w doświadczeniu zgromadzonym przez jednostkę), a następnie dokonuje generalizacji (dobre/złe, chcę/nie chcę, przyjemne/nieprzyjemne) i uruchamia procesy biochemiczne, które odbieramy jako emocje (np. przyspieszone


bicie serca, płytki oddech, drżenie, uczucie przyjemności czy też obezwładniającego strachu), a to już łączy się z działaniem. Jeśli identyfikacja dostarczyła informacji, że wielokrotnie już mózg z takim bodźcem się stykał i było przyjemnie, reakcja będzie pozytywna: przyjemność, radość, entuzjazm, zaangażowanie w działanie itd. Jeśli natomiast mózg odnajdzie skojarzenia z lękiem, zagrożeniem, bólem, zawstydzeniem albo uzna, że tego bodźca nie zna, uruchamia system alarmowy: szybki oddech, przyspieszone tętno, ucieczka lub ukrywanie się. Może także – w skrajnie niebezpiecznych lub nieprzyjemnych sytuacjach (np. poczucie ośmieszenia, zawstydzenia) – doprowadzić do „zamrożenia”. Dziecko wtedy sztywnieje, przestaje reagować na słowa, zachowania innych (może się skulić, wejść pod stolik czy nakryć rękami uszy, a głowę położyć na kolanach). Mogą pojawić się także reakcje histeryczne: panika, krzyk, płacz lub nieopanowany chichot.

• Zachowanie, jakie przejawia się w stosunku do obiektu postawy (składnik behawioralny).

Zachowanie jest najbardziej widocznym składnikiem postawy, i to na nim często koncentruje się uwaga dorosłych opiekunów dziecka. Stanowi końcową reakcję na zetknięcie się z obiektem, jest także celem oddziaływań w obszarze kształtowania postaw. Ważne, aby pracując nad postawami, mieć stale w świadomości, że są one integralnie połączone z wiedzą i emocjami. To pozwoli czytać zachowania wychowanków jako objaw, skupić się na odczytaniu przyczyny, a także zapewni wskazówki dotyczące tego, jak dziecko wspierać. Np. nauczyciel obserwuje, że dziewczynka reaguje lękiem (płaczem, ucieczką, ukrywaniem się) na widok dorosłych osób w przedszkolu. Toleruje jedynie swoją wychowawczynię i rodziców. Obserwacja, wywiad psychologiczny i kontakt z rodzicami pozwoliły ustalić, że dziewczynka usłyszała rozmowę, jaką prowadziła mama z ciocią na temat porwania dziecka w sąsiedniej miejscowości. Dziewczynka nie miała pełnej wiedzy o tamtych wydarzeniach, emocje wywołane były strachem, że ją też może spotkać taka sytuacja. Po tych ustaleniach psycholog, rodzice i nauczyciele pracowali nad poczuciem bezpieczeństwa dziewczynki. Zachowania lękowe zanikły po kilku tygodniach.

Rodzaje postaw

W zależności od wiedzy i emocji postawa może być: dodatnia, ujemna, neutralna lub ambiwalentna. Nauczyciel może diagnozować postawę dziecka względem różnego typu sytuacji czy rzeczy. W zależności od nich ma do wyboru różne strategie kształtowania postaw:

1. Kreowanie – poznanie nowego i tworzenie postawy. Trzeba zacząć oczywiście od wiedzy. Dziecko poznaje np. zasady, prawidła zdrowego odżywiania, relacji z innymi osobami. Następnie, podczas różnych sytuacji edukacyjnych i wychowawczych, stawiane jest przed takim obiektem,  po to aby powstały w nim reakcje emocjonalne i zachowanie. Taki sposób pracy dotyczy kwestii, które są dla dziecka  całkowicie nowe.
   
   
2. Wzmacnianie – rozwijanie pozytywnej postawy wobec nowego lub już znanego. To następny etap pracy, kiedy nauczyciel ma już pewność, że dziecko ma wystarczającą wiedzę, aby budować postawę pozytywną lub negatywną.
   
   
3. Zmniejszanie – łagodzenie siły negatywnej postawy wobec czegoś. Dotyczy to sytuacji, w których nauczyciel rozpoznaje u dziecka negatywną postawę wobec czegoś, co społecznie jest korzystne (np. gdy dziecko neguje zasady obowiązujące w przedszkolu lub nie szanuje prywatności innych dzieci: zabiera zabawki, bije, krzyczy i stosuje inne przemocowe rozwiązania). To trudny proces, wymagający dłuższego czasu, ponieważ utrwalone postawy bywają trudne do zmiany.
   
   
4. Korygowanie – zmiana kierunku z negatywnego na pozytywny (lub odwrotnie). To jeszcze trudniejsza sprawa, ponieważ nie tylko trzeba zahamować szkodliwe zachowania, ale także zmierzyć się z błędnymi postawami już w dziecku utrwalonymi i powiązanymi z przyjemnością. Np. przemocowe zachowania wobec innych dzieci wynikają z głębokiego przekonania, popartego obserwacją najbliższego środowiska wychowawczego, że silniejszy ma zawsze rację. Takie zachowania są więc dla dziecka potwierdzeniem zasady, która, stosowana w praktyce wobec rówieśników, przynosi mu jakieś korzyści: bawi się tym, czym chce; pracuje z tym, z kim chce; czuje się silnym, podporządkowując sobie inne dzieci.

Ważna zasada pracy nad kształtowaniem postaw: wzmacniamy to, co ćwiczymy. Im więcej pozytywnych doświadczeń z obiektami, które społecznie są akceptowalne, tym większa szansa na wyćwiczenie pozytywnych zachowań wobec tych obiektów. Im więcej przykrych doświadczeń z tymi obiektami, tym trudniejsza droga do ukształtowania dobrych postaw.  Utrudnia to dziecku nie tylko budowanie relacji z dziećmi i dorosłymi, ale również silnie oddziałuje na jego samoocenę, poczucie wartości i poczucie bezpieczeństwa . Ma więc wpływ na te składowe przestrzeni osobistej człowieka, które decydują o zdrowym rozwoju i osiągnięciu poczucia szczęścia w życiu.

Postawy, które trudno zmienić

• Poglądy – postawy z rozbudowanym elementem intelektualnym, w których czynnik emocjonalny i działaniowy jest zredukowany. Jeśli wiedza nie będzie odświeżana i zabraknie stałego nadążania intelektualnego, mogą utrwalić się:
  
  
  • stereotypy – trwałe, silne poglądy postrzegane w sposób uproszczony;
    
    
  • uprzedzenia – łączą się z rozbudowanym negatywnym czynnikiem emocjonalnym, przy słabym czynniku intelektualnym i niemal nieobecnym czynniku działaniowym. W tym przypadku można zastosować strategię korygowania, czyli dostarczania dziecku informacji, które stopniowo będą osłabiać działanie uprzedzenia, a także kreować sytuacje, w których działanie pokaże obiekt uprzedzenia w innym świetle. Powiedzmy, że w grupie przedszkolnej jest dziecko ze spektrum autyzmu i wykazuje charakterystyczne dla niego reakcje wynikające z zaburzeń wszystkich zmysłów i nieneurotypowej komunikacji obszarów mózgu. Dla dzieci zachowania tego kolegi nie są zrozumiałe (emocje: lęk, niepewność, włącza się system alarmowy), zwłaszcza jeśli dodatkowo usłyszeli od rodziców komentarz w rodzaju: „Nie baw się z nim…”; „Unikaj go, żeby ci krzywdy nie zrobił…”. Rodzic jest dla dziecka autorytetem, więc tego rodzaju komunikat daje mu informację o niebezpieczeństwie, wzbudzając emocje takie jak strach, i w efekcie uruchamia w dziecku system alarmowy. Nauczyciel może dostarczyć obiektywnej wiedzy dzieciom (na tyle, na ile potrafią zrozumieć) i ich rodzicom (wiedza taka powinna być rzetelna, obiektywna, pozwalająca „oswoić” ich uprzedzenia). A potem konsekwentnie wyjaśniać zachowania, których grupa nie rozumie i uprzedzająco przygotowywać ją do współpracy z dzieckiem ze spektrum autyzmu.

Nauczyciel kształtujący postawy

• Akceptuje dzieci takimi, jakimi są… a są wyjątkowe, dlatego, że są!
  
  
• Jest otwarty – daje dzieciom przestrzeń do rozwoju, możliwość poszukiwania świeżych rozwiązań i poznawania nowych obiektów, wobec których tworzą postawy.
  
  
• Jest cierpliwy – pozwala dłuższej się namyślać, zastanawiać, podejmować refleksję, zdobywać doświadczenia (czynnik intelektualny i emocjonalny).
  
  
• Jest zaangażowany w relacje z dziećmi, co pozwala lepiej zrozumieć mechanizm powstawania nieadekwatnych postaw.
  
  
• Daje dzieciom przestrzeń do błędów i pomyłek, wspiera w wyciąganiu wniosków.
  
  
• Widzi każde dziecko indywidualnie, traktuje je jako jednostkę.

Maria Tuchowska
Nauczyciel dyplomowany, polonista i teolog. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą w placówkach integracyjnych różnego poziomu, edukator, coach, przeprowadziła ok. 600 szkoleń z zakresu kompetencji psychospołecznych nauczycieli, prawa oświatowego, pracy z dziećmi i młodzieżą z różnego typu zaburzeniami. Specjalizuje się również w tematyce dotyczącej zagadnień związanych z obecnością rodziców w szkole.