Koncepcja dramatycznego trójkąta, o której wspomniałam w pierwszej części artykułu przydaje się do wyjaśnienia tego, co się dzieje w relacjach, wraz z uświadomieniem sobie źródeł motywacji naszych działań. Czy  zachowujemy równowagę? Czy dajemy więcej niż otrzymujemy, czy mniej? Czy oczekujemy wdzięczności? Odpowiedzi na te pytania dostarcza nam model trójkąta dramatycznego Stephena B. Karpmana. To jeden z modeli relacji międzyludzkich w analizie transakcyjnej, nazywany przekornie „maszyną do obwiniania”.

Trójkąt dramatyczny Karpmana

Zdaniem psychiatry Stephena B. Karpmana ludzie mają tendencję do nieświadomego wchodzenia w określoną, utrwaloną w dzieciństwie rolę, a każda z nich posiada własny wewnętrzny scenariusz reagowania, interpretowania i rozwiązywania konfliktów. Nie jesteśmy przypisywani do „ulubionych” ról na stałe – istnieje rotacja. Krążymy od pozycji do pozycji w dramie ratowania, oskarżania i krzywdzenia.

Do powstania trójkąta niezbędni są partnerzy, a wszystkie role sprowadzają się do trzech podstawowych: Ratownika, Ofiary, Prześladowcy. Dramatyczne role z trójkąta mogą być rozgrywane w przestrzeni rodziny, szkoły czy miejsca pracy. Charakterystyka ról zakłada komplementarność – jeżeli uruchomiony zostanie skrypt przez jedną osobę, kolejne przyjmują pozostałe role. Jeśli ktoś ma predyspozycje do wchodzenia w rolę Ofiary, będzie szukał kogoś, kto będzie jego Ratownikiem albo Prześladowcą. Tendencje do wchodzenia w jedną rolę sprawiają, że niewykluczone jest, że osoba będzie wchodziła w pozostałe role.

Ryc.1. Trójkąt dramatyczny Karpmana.

Osoby dramatu – Prześladowca

Prześladowca charakteryzuje się tym, że obniża wartość innych ludzi (Ja+, Ty-) i ich upokarza. Zawsze szuka kogoś słabszego i gorszego, aby na jego tle wydać się silniejszym i lepszym. Dewaluuje ofiarę, zakładając, że nie jest ona dla niego ważna: „Mogę cię zmusić. Jestem lepszy niż inni”. Prześladowca może wykazywać też tendencję do obwiniania ofiary, w złagodzonej formie wyznaczać innym tylko nadmiernie rygorystyczne, pozbawione współczucia reguły lub ograniczenia, egzekwując je niezwykle drobiazgowo i bezwzględnie. Dewiza prześladowcy brzmi: „Świat jest okrutny, przetrwają tylko najsilniejsi – będę więc jednym z nich”. Pod demonstrowaną siłą skrywają się poczucie bezwartościowości i wewnętrzny ból.

Prześladowca najbardziej obawia się bezsilności, dlatego najczęściej atakuje i dominuje. Zachowuje się jak oblężona twierdza. Najtrudniejsze jest dla niego przyjęcie odpowiedzialności za to, że krzywdzi innych, ponieważ – w jego mniemaniu – oni po prostu dostają to, na co zasługują: „Ja tylko starałem się pomóc (Ratownik), a oni zwrócili się przeciwko mnie (Ofiara), więc musiałem się bronić. Zatem to ich wina!”.

Osoby dramatu – Ofiara

Ściśle z rolą Prześladowcy związana jest rola Ofiary. Charakteryzują ją przekonanie, że inni są od niej lepsi (Ja–, Ty+). Postrzega siebie jako niezdolną do radzenia sobie w życiu. Z jednej strony jest ona zaprzeczeniem prześladowcy, pełni rolę pasywnie, jest podporządkowana i jednocześnie pozostaje z Prześladowcą w silnej emocjonalnej zależności. Ofiara demonstruje bezradność, poszukuje współczucia, oczekuje pomocy i wsparcia. Bywa, że manipuluje innymi i wciąga ich w gry mające udowodnić, że nie potrafią jej pomóc. Przez innych w trójkącie jest prowokowana lub odrzucana, ale też sama prowokuje – swoim zachowaniem „przyciąga” Prześladowcę i Ratownika.

Po pewnym czasie Ofiara może przesunąć się na pozycję Prześladowcy, a to oznacza sabotowanie wysiłków Ratownika (zachowania pasywno-agresywne). Ofiara za wszelką cenę chce udowodnić, że jej problem jest nierozwiązywalny, a ona sama jest bez winy. Przyjmując rolę Prześladowcy, zbija z tropu Ratownika, pozostawiając go w poczuciu bezradności. Ofiara zawsze wraca na dolną pozycję trójkąta.

Osoby dramatu – Ratownik

W relację między Prześladowcą a Ofiarą włącza się Ratownik. Jest to rola optymalna (Ja+, Ty+), bo charakteryzuje się empatią, współczuciem i asertywnością. Ratownik jest gotowy do pomocy, stara się brać odpowiedzialność za innych, zaspokaja ich potrzeby, przejmuje za nich obowiązki, co w konsekwencji wiążę się z przyjmowaniem odpowiedzialności za ich czyny i zachowania.

Ratownik uważa, że żyje się dla innych. Nabywa niewłaściwego przekonania odnośnie do tego, czym są altruizm, troska czy zachęta. W działaniach Ratownika ważne są jego motywy: pomaga pod pretekstem uzyskania poczucia wyższości lub dominacji nad innymi, chce uniknąć roli Ofiary albo nadopiekuńczością uzależnia innych od siebie, odbierając im autonomię i samodzielność oraz umiejętność rozwiązywania własnych problemów. Jego brak zdolności rozpoznawania własnych potrzeb i motywacji oraz realnej umiejętności udzielania pomocy jest przyczyną uruchamiania pewnej grupy gier interpersonalnych noszących nazwę „gier ratowniczych”.

Ratownik ma nieuświadomioną potrzebę bycia powszechnie podziwianym, a wejście w rolę Wybawiciela daje mu taką możliwość. Niestety Ofiara nigdy nie spłaca „długu wdzięczności”, Ratownik odczuwa więc rozczarowanie i sam przechodzi do pozycji Ofiary. Ratownik najbardziej obawia się samotności, stara się zatem być niezastąpiony.
Ratownik wypiera swoje potrzeby w taki sposób, w jaki Prześladowca wypiera własne niedoskonałości, dlatego obaj „potrzebują” Ofiary, aby podtrzymać pozytywną wizję siebie i tego, jak działa świat.

W sidłach Trójkąta

Trójkąt dramatyczny to trzy fazy w naszych zachowaniach, ale też role poszczególnych osób w relacji. Analizujemy role zawsze w odniesieniu do innej osoby znajdującej się w określonej relacji. W pierwszej fazie ujawnia się rola Ratownika, który dostrzega oznaki poszukiwania pomocy czy wsparcia przez Ofiarę. Typowe objawy to:

• udzielasz rad,
• pomagasz komuś, bo uważasz, że ten ktoś sobie nie poradzi,
• masz coraz mniej czasu dla siebie,
• rośnie w Tobie poczucie niesprawiedliwości,
• łowisz komuś „ryby”, zamiast pokazać, jak działa wędka,
• ulegasz manipulacji „brania na litość” (ktoś jest słaby i sam nie da sobie rady).

Głównym powodem aktywności Ratownika jest niezaspokojona potrzeba miłości. Jak ustrzec się przed wejściem do Trójkąta w tej pozycji? Jako potencjalny Ratownik zacznij obiektywnie oceniać, czy ktoś sobie poradzi/nie poradzi, nie wyręczaj. Czekaj, aż ktoś Cię faktycznie poprosi o pomoc. W fazie środkowej może dojść do przesunięcia na pozycję Prześladowcy. Typowe objawy to:

• czujesz niechęć do osoby, której chciałeś(-aś) pomagać,
• czujesz, że chciałeś(-aś) dobrze, ale nie zostało to docenione,
• masz nagromadzone uczucia złości, frustracji,
• może pojawić się drażliwy nastrój, zamknięcie się w sobie lub pretensje i złość,
• możesz narzucać swoje rozwiązania,
• mogą pojawić się oczekiwania, aby liczono się z Twoimi potrzebami,
• możesz działać pod wpływem złości, osądzania i oceniania.

Głównym powodem aktywności Prześladowcy jest niezaspokojona potrzeba szacunku. Jak ustrzec się przed zmianą pozycji w tej fazie? Jako potencjalny Prześladowca zacznij słuchać tego, co mają do powiedzenia inne osoby. Stosuj prośby zamiast żądań.  Ostatnia faza to przesunięcie w Trójkącie na pozycję Ofiary. Typowe objawy to:

• możesz mieć pretensje do osoby, której pomagałeś(-aś),
• może pojawić się potrzeba konfrontacji,
• możesz mieć poczucie krzywdy,
• może pogorszyć się Twoje samopoczucie,
• może się pojawić genialny pomysł związany z tym, że będziesz chciał(-a) pomóc kolejnej osobie i tak wejść ponownie w fazę pierwszą; skupiając się na innych możesz uciekać od siebie i swoich potrzeb.

Głównym powodem aktywności Ofiary jest niezaspokojona potrzeba samodzielności. Jako potencjalna Ofiara zacznij troszczyć się o swoje sprawy, podejmuj wyzwania, wyrażaj swoje prośby.

Trójkąt Zwycięzcy

Aby wyjść z pułapki trójkąta dramatycznego, należy przekształcić go w trójkąt zwycięzcy autorstwa Acey Choy. Należy przyjąć konstruktywne zachowania w postaci trzech  naprzemiennych ról: Asertywnego, Troszczącego się i Potrzebującego, umożliwiające wzięcie odpowiedzialności za siebie i swoje zachowanie z pozycji: „Ja jestem OK”; „Ty jesteś OK”. Kluczem tego jest świadomość siebie, zauważenie możliwości kierowania własnym postępowaniem.

Ryc.2. Trójkąt zwycięzcy.

Aby Prześladowca zmienił się w Asertywnego, musi rozwinąć w sobie asertywność, czyli poznać zasady realizowania swoich potrzeb bez krzywdzenia innych: proszenia o to, czego potrzebuje, odmawiania, jeśli czegoś nie chce, udzielania informacji zwrotnej na temat nieakceptowanych zachowań z wyjaśnieniem. Z kolei Ratownik zmienia się w Opiekuna, pod warunkiem że rozwinie u siebie umiejętność słuchania, czyli empatycznego dostrojenia się do rozmówcy i odzwierciedlania słów i ukrytych emocji. Czasem uważne słuchanie jest jedyną rzeczą, której potrzebuje osoba z problemem.

Natomiast Ofiara zmienia się we Wrażliwego pod warunkiem rozwinięcia umiejętności rozwiązywania problemów samodzielnie lub przy wsparciu innych osób. Aby zachęcić osobę wchodzącą w rolę Ofiary do samodzielnego rozwiązywania problemów wystarczy zadać kilka pytań: „Co do tej pory zrobiłeś(-aś) w tej sprawie?”; „Jak to zadziałało?”; „Jak myślisz, co poszło dobrze/źle?”; „Co zrobisz z tym dalej?”; „Jakie skutki/efekty przewidujesz w związku z tym działaniem?”; „Co zrobisz z negatywnymi konsekwencjami swojego działania?”. Inne wyjście z pułapki dramatycznego trójkąta znajduje się przy pozycji Ratownika. W pierwszej kolejności należy zdefiniować aktualną pozycję w trójkącie, aby zlokalizować źródło aktualnych emocji. Wyznaczaj granice, daj sobie prawo do własnych potrzeb i wartości. Przyjmuj odpowiedzialność przede wszystkim za siebie. Mów o swoich oczekiwaniach w sposób jasny. Pomagaj z poczuciem, że nie poświęcasz swoich potrzeb i wartości. Pomagaj, ale nie zanoś innych na swoich skrzydłach na sam szczyt.



Źródła:

• J. Jagieła, „Gry psychologiczne w szkole”, OWN, Kielce, 2004
• https://analiza-transakcyjna.pl/trojkat-wygrywajacy/
• https://madraochrona.pl/strefa-specjalisty/przeniesienie-i-przeciwprzeniesienie-w-pracy-profilaktyka/

Dr Marta Majorczyk
Pedagog, psycholog, psychoterapeuta systemowy, doradca rodzinny, trener, animator rozwoju (coach, mentor, tutor), badacz i wieloletni nauczyciel akademicki. Od stycznia 2015 roku współpracuje z Niepubliczną Poradnią Psychologiczno-Pedagogiczną przy Uniwersytecie SWPS w Poznaniu. Kierownik studiów podyplomowych dla nauczycieli z zakresu: edukacji elementarnej, terapii pedagogicznej, wczesnego wspomagania rozwoju dziecka, wychowania do życia w rodzinie. Współtwórca nowatorskich kierunków kształcenia: edukacja prorozwojowa oraz mediaworking. Autorka sześciu monografii i wielu tekstów popularno-naukowych, analiz oraz opracowań o tematyce rodzinnej, rozwoju dziecka, wychowania i opieki, a także neurodydaktyki.