Na początek wyraźne stwierdzenie: nie istnieją zapisy prawa, które regulowałyby zasady ubioru nauczycieli. Dyrektor nie ma prawnych narzędzi, aby ingerować w strój, makijaż czy biżuterię noszoną przez nauczycieli. Skąd więc ten temat, skoro „nie ma tematu”?

Nauczyciel – zawód zaufania społecznego

Kwestia ubioru pojawia się w prawie oświatowym tylko w odniesieniu do uczniów (art. 99 ustawy Prawo Oświatowe). Zapisy te pozwalają szkole na określanie zasad ubioru i wprowadzenie np. mundurków. Oczywiście, poza odzieżą, na którą placówka ma wpływ, pozostają inne elementy, które są już w gestii uczniów i ich rodziców, takie  jak: kolor i długość włosów, makijaż, malowane paznokcie, dredy itd. Żaden z zapisów prawa oświatowego nie odnosi się do stroju lub (szerzej) do wyglądu nauczyciela. Skąd więc pojawiające się artykuły lub dyskusje na forum różnych mediów?

Każdy, kto decyduje się zostać nauczycielem, powinien uwzględnić w swoich wyobrażeniach o tym zawodzie także to, że należy on do tzw. zawodów zaufania publicznego, których przedstawiciele wykonują zadania szczególnie ważne z punktu widzenia interesu publicznego. Przedstawiciele takich zawodów wchodzą w bliskie interakcje z różnymi ludźmi, poznają ich życie osobiste, wpływają na życie powierzonych swojej trosce osób. Zasady funkcjonowania w tych zawodach określają kodeksy etyczne i osoby wchodzące do zawodu składają ślubowanie lub przysięgę. Poza nauczycielami należą do nich m.in. lekarze, prawnicy, przedstawiciele służb itd.

Przed przedstawicielami zawodów zaufania publicznego stoją zwykle bardzo wysokie oczekiwania społeczne. Społeczeństwo (na rzecz którego te osoby pracują) najczęściej oczekuje od nich:

• bardzo wysokich kwalifikacji zawodowych, stałego rozwoju kompetencji zarówno twardych, jak i miękkich;
• wysokich kompetencji moralnych oraz predyspozycji do wykonywania danego zawodu;
• zachowania w tajemnicy powierzonych informacji osobistych osób, dla których dobra pracują;
• angażowania się w wykonywanie swoich obowiązków osobiście i zawsze najlepiej, jak potrafią, bez względu na wynagrodzenie.

Wizerunek osobisty nauczyciela a jego autorytet

Wizerunek osobisty nauczyciela to ważny obszar budowania autorytetu opartego na kompetencjach. Nauczyciel pracujący z dziećmi i ich rodzicami, wpływający na przyszłość swoich podopiecznych, bywa surowo oceniany przez społeczeństwo, które wywiera presję, oczekując od niego pełnienia funkcji autorytetu,  równocześnie poddając stałej ocenie jego pracę i wygląd. Na autorytet kompetencji nauczyciela składają się dobre przygotowanie, prowadzenie efektywnego procesu edukacyjnego, sprawiedliwe postępowanie wobec uczniów, życzliwość,  zrównoważenie emocjonalne oraz wizerunek osobisty. Ponieważ wygląd (w tym strój) jest elementem tego wizerunku, on także podlega ocenie społecznej. Nie ma powołań na zapisy prawa, ale jest odniesienie do norm społecznych: wypada/nie wypada. Na to nakłada się promowana przez specjalistów od wizerunku interpretacja elementów wyglądu pod kątem wzmacniania bądź osłabiania wizerunku nauczyciela.

Strój – elementy wzmacniające wizerunek osobisty nauczyciela 

1. Schludność i czystość stroju – wydawać by się mogło, że nie ma nic bardziej oczywistego. A jednak ze względu na surowość sądów społecznych warto przywiązywać wagę do kompletowania ubioru w zależności od dnia, tak aby nie powtarzały się stale elementy garderoby, szczególnie te bezpośrednio dotykające ciała, jak bluzka czy koszula.
   
   
2. Praktyczna elegancja – polega na łączeniu stylu swobodnego z eleganckim, np. buty na płaskim obcasie (bo wygodniejsze niż szpilki, a nauczycielki są na nogach wiele godzin w ciągu dnia) do eleganckiej spódnicy lub spodni. Bluzki z niewielkimi dekoltami z nieprześwitujących tkanin. Sweterki, kamizelki, narzutki zgodnie z preferowanym stylem ubierania się. Panowie mają łatwiej – dżinsy i koszulka plus marynarka jak najbardziej będą w porządku, u pań – głębsze zastanowienie nad długością spódnicy czy sukienki, głębokością dekoltu czy stopnia obcisłości stroju.
   
   
3. Stonowana biżuteria i makijaż – w eleganckim wyglądzie makijaż powinien być delikatny i nie przyciągać uwagi odbiorcy. Podobnie z biżuterią, która nie powinna rzucać się w oczy i dominować w ubiorze. Ważne jest to także w kontekście uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, ponieważ łatwo się rozpraszają, oraz młodszych, którzy mogą np. chwytać duże kolczyki czy wisiory, co może prowadzić do niebezpiecznych sytuacji.
   
   
4. Adekwatność stroju do okoliczności – inaczej ubiera się na zajęcia nauczyciel języka polskiego czy historyk, inaczej nauczyciel wychowania fizycznego, jeszcze inaczej nauczyciel edukacji wczesnoszkolnej czy przedszkolnej. Planując ubiór, dobrze jest wziąć pod uwagę rodzaj aktywności, która nas czeka podczas zajęć. Na przykład biolog lub geograf planujący wyjście edukacyjne do parku czy lasu założy wygodne sportowe buty i dżinsy. Natomiast na zebranie z rodzicami uczniów lub uroczystość szkolną każdy nauczyciel przyjdzie w eleganckim stroju, podkreślającym ważność wydarzenia.
   
   
5. Indywidualny styl – jest jak najbardziej pożądany, jednak priorytetem powinny być okoliczności wykonywanej danego dnia pracy oraz rodzaj prowadzonych zajęć.

Strój – elementy osłabiające wizerunek osobisty nauczyciela 

1. Niechlujność, brak dbałości o elementy garderoby – w modzie pojawiają się różne trendy, w tym np. styl, w którym preferowane są dziurawe dżinsy, rozdarcia w koszulkach, przetarcia, widoczne zszycia itd. W odbiorze społecznym bywa to różnie oceniane. Jeśli nauczyciel lubi tego rodzaju odzież, może ją oczywiście nosić w wolnym czasie lub – ewentualnie – podczas dłuższych wyjazdów turystycznych z uczniami. Jednak w szkole czy przedszkolu może w ten sposób osłabić swój  wizerunek i zostać posądzonym o brak szacunku (np. przez rodziców uczniów, starszych uczniów czy też innych nauczycieli).
   
   
2. Brak lub nadmierna elegancja – sportowy ubiór jest właściwy na zajęciach sportowych, ewentualnie na lekcjach z młodszymi dziećmi, podczas których nauczyciel często siada na dywanie czy też bierze udział w aktywnościach fizycznych razem z uczniami. Z kolei nadmierna elegancja onieśmiela innych i może utrudniać relacje zarówno z uczniami, jak z ich rodzicami i innymi nauczycielami. Poza tym może też zostać odebrana jako wywyższanie się, chwalenie (gdy noszone rzeczy są bardzo drogie), koncentrowanie uwagi innych na sobie.
   
   
3. Wyzywający makijaż czy wyrazista biżuteria – mogą wpływać osłabiająco na wizerunek nauczyciela jako specjalisty i sugerować próżność oraz koncentrację na wyglądzie. Dlatego biżuteria i makijaż zawsze powinny stanowić uzupełnienie stroju, a nie akcent dominujący.
   
   
4. Nieadekwatność stroju w różnych okolicznościach – zawsze wpływa osłabiająco na wizerunek, a czasem wręcz prowadzi do ośmieszenia, np. nauczycielka prowadząca zajęcia sportowe w młodszej klasie na wysokich obcasach lub w bardzo krótkiej spódniczce siadająca na przedszkolnym krzesełku czy dywanie. Może to także wpływać na trudności w kontaktach z rodzicami uczniów, np. zbyt elegancki nauczyciel (biała koszula, spinki w mankietach, ciemny garnitur i eleganckie buty) wobec rodziców na zebraniu, których część biegła prosto z pracy, a niektórzy po drodze jeszcze załatwiali zakupy. Takie zderzenia nie służą swobodnym, pełnym zaufania kontaktom. Przeciwnie – niektórzy rodzice mogą poczuć się onieśmieleni i będą chcieli bardzo szybko wyjść z niekomfortowej dla nich sytuacji.
   
   
5. Widoczne tatuaże, kolczyki w różnych częściach twarzy, dredy – oczywiste jest, że każdy człowiek ma prawo wyrażać swoją osobowość. Jednak w zawodach zaufania społecznego owo zaufanie może zostać nadszarpnięte przez wiele czynników. Wielkie tatuaże, kolczyki w nosie czy brwiach, dredy mają w społeczeństwie tyle samo zwolenników co zażartych przeciwników. Stąd bezpieczniej jest unikać tych elementów, ograniczając ich prezentację do sytuacji ściśle prywatnych.

Możliwości dyrektora wpływania na sposób ubierania nauczycieli

Nie ma narzędzi prawnych, o czym już wspominałam na wstępie. Czy więc coś można zrobić, jeśli któryś z nauczycieli łamie niepisany dress code zawodu? Myślę, że można zrobić dwie rzeczy:

• dyskretnie, na osobności podjąć rozmowę z takim nauczycielem, odnosząc się do argumentów związanych z zawodem zaufania publicznego i oceną społeczną wyglądu nauczycieli i zasad budowania wizerunku osobistego i placówki;
• organizować różne formy szkoleń i warsztatów na temat kompetencji osobistych; niech wśród nich pojawi się temat wizerunku osobistego i zasad jego wzmacniania bądź osłabiania.

Maria Tuchowska
Nauczyciel dyplomowany, polonista i teolog. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą w placówkach integracyjnych różnego poziomu, edukator, coach, przeprowadziła ok. 600 szkoleń z zakresu kompetencji psychospołecznych nauczycieli, prawa oświatowego, pracy z dziećmi i młodzieżą z różnego typu zaburzeniami. Specjalizuje się również w tematyce dotyczącej zagadnień związanych z obecnością rodziców w szkole.