Wszystkie zwierzęta są równe, ale niektóre są równiejsze od innych.

„Folwark zwierzęcy” w reżyserii Andy’ego Serkisa, wybitnego aktora i reżysera, znanego między innymi z roli Golluma w trylogii „Władca pierścieni”, to współczesna ekranizacja ponadczasowej opowieści George’a Orwella o władzy, wolności i mechanizmach manipulacji. Film pokazuje, jak wspólnota, która marzy o równości i sprawiedliwości, może stopniowo utracić swoją sprawczość, gdy niewłaściwe osoby przejmują kontrolę nad informacją i sposobem opowiadania o rzeczywistości. Reżyser nie tylko przenosi orwellowską alegorię na ekran, ale podejmuje z nią twórczy dialog – wprowadza postać młodego prosiaka Farciarza, z którego perspektywy obserwujemy wydarzenia na farmie i osadza historię w świecie współczesnych technologii i mediów społecznościowych. Film rekomendujemy dla klas VI-VIII szkoły podstawowej oraz dla szkół ponadpodstawowych.

Zapraszamy do organizowania pokazów grupowych - jak zamówić pokaz grupowy?

Jak wykorzystać film w programie nauczania?

Film może stanowić wartościowe wsparcie w pracy nauczycieli klas VI - VIII szkół podstawowych oraz ponadpodstawowych, którzy poszukują angażujących form realizacji podstawy programowej oraz wprowadzania uczniów w świat tekstów kultury i materiałów wspierających na lekcjach historii.

Historia przedstawiona w filmie daje możliwość pracy zarówno na lekcjach języka polskiego, jak i podczas zajęć wychowawczych. Stwarza przestrzeń do rozmów o naturze władzy, manipulacji, ale też relacjach, odwadze i podejmowaniu wyzwań. To dobry punkt wyjścia do rozwijania kompetencji interpretacyjnych i dyskusji w grupie.

Dla uczniów klas VI - VIII dodatkowym atutem będzie współczesna forma interpretacyjna powieści Orwella, która wspierają odbiór treści i zwiększają zaangażowanie.

„Folwark zwierzęcy”. Czytając Orwella w XXI wieku

Pisząc „Folwark zwierzęcy”, George Orwell doskonale wiedział, na jakich zasadach opiera się imperium i jak kruche są fundamenty wolności. Wiedzę tę posiadł nie dzięki studiowaniu politycznych traktatów, ale dzięki materii szczególnie wiarygodnej – własnym doświadczeniom.

Orwell (właściwie: Eric Arthur Blair) urodził się w 1903 r. w Indiach, w rodzinie brytyjskiego urzędnika kolonialnego, ale już jako roczne dziecko przeniósł się z matką i siostrą do Anglii. Tu, dzięki stypendium królewskiemu, kształcił się w elitarnej szkole Eton. Nie czuł się jednak dobrze w świecie uprzywilejowanych rówieśników. Z czasem przylgnęła do niego etykieta „College Cynic” i przestał angażować się w naukę, co uniemożliwiło mu podjęcie studiów.

Za namową ojca, młody Eric wstąpił więc do Indyjskiej Policji Imperialnej w Birmie. „Była to uzbrojona policja, rodzaj żandarmerii (…) – pisze we wstępie do «Folwarku zwierzęcego». – Służba moja trwała pięć lat. Nie nadawałem się do niej i sprawiła, że znienawidziłem imperializm”. Po powrocie do Europy przez kilka lat bez sukcesów próbował utrzymać się z pisania, które od dzieciństwa było jego pasją. Mieszkał wówczas w biednych dzielnicach Londynu i Paryża, co skłoniło go do krytycznego spojrzenia na nierówności społeczne: „Stałem się zwolennikiem socjalizmu raczej z powodu wstrętu, jaki budziły we mnie ucisk i nędza biedniejszych warstw robotniczych, niż z powodu teoretycznego podziwu dla społeczeństwa socjalistycznego”.

Kolejne lata ugruntowały przekonania Orwella. W 1936 roku, przygotowując materiał do książki o sytuacji robotników i bezrobotnych w uprzemysłowionych regionach północnej Anglii, spędził kilka tygodni w Lancashire i Yorkshire. W tym samym roku wyjechał do Hiszpanii, gdzie walczył po stronie republikanów w wojnie domowej. Zetknięcie się z represjami stalinowskimi wobec innych ugrupowań lewicowych sprawiło, że jego stosunek do komunizmu stał się zdecydowanie krytyczny.

Ciężko ranny w Hiszpanii, wrócił do Anglii. Kiedy wybuchła II wojna światowa, z powodu złego stanu zdrowia nie został przyjęty do armii. Angażował się jednak w walkę na inne sposoby – jednym z nich była praca w BBC. W 1945 roku wydał „Folwark zwierzęcy”, a cztery lata później, kilka miesięcy przed śmiercią, także „Rok 1984”. Oba dzieła ugruntowały opinię o Orwellu jako o jednym z najwybitniejszych pisarzy demaskujących mechanizmy totalitaryzmu.

Pierwsi czytelnicy o „Folwarku…”

Publikacja „Folwarku…” spotkała się z zaskakującym oporem wydawców. Zanim książka trafiła do druku, odrzuciły ją aż cztery oficyny. Jeden z wydawców, który początkowo zgodził się na publikację, po konsultacji z urzędnikiem z Brytyjskiego Ministerstwa Informacji, cofnął swoją decyzję, uznając, że antyradziecki wydźwięk tekstu może być w czasie wojny politycznie niewłaściwy.

„Folwark…” okazał się niewygodny po obu stronach żelaznej kurtyny. Brytyjczycy nie chcieli drażnić sowieckiego sojusznika, a komunistyczne władze Polski – dopuścić do krytyki systemu, któremu same podlegały. Choć jednak twórczość Orwella była przez lata objęta cenzurą, emigracyjne oficyny szybko dostrzegły wartość dzieła. Powieść w przekładzie Teresy Jeleńskiej ukazała się nakładem Światowego Związku Polaków z Zagranicy już dwa lata po brytyjskiej premierze.

Dzieje wydania „Folwarku…” wydają się istotne, bo pokazują, że jego pierwsi odbiorcy bez trudu odczytali polityczne aluzje Orwella. Sam autor wskazywał na źródła swoich inspiracji: „(…) było dla mnie bardzo ważne, żeby ludzie w zachodniej Europie widzieli reżim sowiecki takim, jakim był on w istocie”. W klasycznym odczytaniu książki Stary Major uosabia najczęściej idee Marksa i Lenina, Snowball przypomina Trockiego, a Napoleon – Stalina. Powieść opowiada więc o konkretnej rewolucji, która w imię równości prowadzi do powstania nowej, uprzywilejowanej władzy. Równocześnie jednak dla czytelników „Folwarku…” jasne jest, że przesłanie tej historii daleko wykracza poza jeden kontekst polityczny.

Jak zauważa Bronisława Kulka: „(…) nie jest to już obecnie najistotniejsze, czy pisarz demaskował stalinizm czy przedstawiał los człowieka w rządzonej przez białych kolonizatorów Birmie, czy też wyzyskiwał gorzkie doświadczenia i obserwacje związane z udziałem w rewolucji hiszpańskiej”. Uniwersalny charakter historii stwarza przestrzeń dla kolejnych odczytań dzieła Orwella. Jedno z nich proponuje Andy Serkis – brytyjski aktor i reżyser – który sięga po „Folwark…” z myślą o nowym pokoleniu widzów.

Filmowy dialog z Orwellem

Serkis nie próbuje jedynie przenieść na ekran Orwellowskiej alegorii, ale podejmuje z nią twórczy dialog. Wprowadza do historii nowego bohatera – młodego prosiaka Farciarza, z perspektywy którego śledzimy wydarzenia na farmie. Bohater dopiero uczy się rozpoznawać dobro i zło i rozumieć konsekwencje swoich wyborów. Przypomina więc młodego widza – jest nowicjuszem w świecie, którego zasad jeszcze nie zna i w którym niełatwo odróżnić prawdę od manipulacji. Wraz z Farciarzem Serkis wprowadza do „Folwarku…” temat dojrzewania do samodzielnego myślenia, do krytycznej oceny zastanej rzeczywistości.

Ważnym akcentem w filmie jest też wątek relacji zwierząt z ludźmi i środowiskiem. Farma nie jest wyłącznie sceną politycznej walki – toczy się tu bardzo aktualna rozmowa o ludzkiej dominacji nad innymi istotami i odpowiedzialnością za świat, który dzielimy. Ta perspektywa, wyeksponowana u Serkisa, pozostaje, co ciekawe, bliska intuicjom samego Orwella który, pisząc o początkach pracy nad powieścią, zauważał: „Pomyślałem, że wystarczyłoby, żeby zwierzęta zdały sobie sprawę ze swojej siły, a nie mielibyśmy nad nimi żadnej władzy oraz że ludzie wykorzystują zwierzęta w bardzo podobny sposób, jak bogacze wykorzystują robotników”.

Mówiąc o nowościach w ekranizacji, warto też zauważyć, że Serkis osadza Orwellowską historię w świecie rozpoznawalnym dla współczesnego widza. W filmie pojawiają się odniesienia do mediów społecznościowych i szeroko pojętej technologii – smartfony, tablety, kamery, drony. Przywódca farmy nie tylko sprawuje władzę, ale także buduje własny wizerunek i markę, stając się kimś w rodzaju influencera. Serkis przygląda się więc „Folwarkowi…” przez pryzmat doświadczeń człowieka XXI wieku, sprawdzając, które przestrogi Orwella powinniśmy potraktować szczególnie poważnie.

„Folwark zwierzęcy” – koncepcje lekcji i zagadnienia edukacyjne

Pobierz kompletne materiały edukacyjne, scenariusz lekcji i wideoprelekcję.

O czym warto porozmawiać po seansie?

Film warto zobaczyć szczególnie z uczniami klas 7–8 szkół podstawowych i szkół ponadpodstawowych. Będzie znakomitym punktem wyjścia nie tylko do rozmowy o historii komunizmu i o mechanizmach sprawowania władzy, ale także o sprawach znacznie bliższych codziennym doświadczeniom młodych ludzi:

• Różne oblicza władzy – Władza nie istnieje wyłącznie w świecie polityki. Warto przyjrzeć się temu, kto może wpływać na decyzje innych – w klasie, grupie rówieśniczej, rodzinie czy w internecie – z czego taki wpływ wynika i jakie ma konsekwencje.

• Odpowiedzialność lidera – Każda grupa potrzebuje osób, które potrafią w jej imieniu podejmować decyzje. Gdzie jednak przebiega granica między odpowiedzialnym sprawowaniem swojej funkcji a wykorzystywaniem jej przywilejów? Jakimi zasadami powinien kierować się lider?

• Propaganda i  dezinformacja – Na farmie zmieniają się zasady, a sam sposób opowiadania o rzeczywistości zostaje stopniowo podporządkowany interesom rządzących. To dobry punkt wyjścia do rozmowy o tym, jak manipulacja informacją (np. przekazywanie niepełnych danych czy jednostronne przedstawianie wydarzeń) wpływa na nasze opinie, decyzje i sposób, w jaki oceniamy innych.

• Samodzielne i krytyczne myślenie – Jak rozpoznawać manipulację? Jak weryfikować informacje w świecie, w którym każdego dnia docierają do nas dziesiątki sprzecznych komunikatów i opinii? „Folwark…” przypomina, jak ważne jest zadawanie pytań i odróżnianie faktów od interpretacji.

• Moralność i konsekwencje wyborów – Nasze decyzje rzadko dotyczą wyłącznie nas samych – często wpływają także na życie innych. Perspektywa Farciarza może stać się punktem wyjścia do rozmowy o odpowiedzialności za własne wybory.

• Znaczenie kontroli społecznej – Film pokazuje, co dzieje się ze wspólnotą, gdy jej członkowie przestają reagować na niesprawiedliwość i rezygnują z własnej sprawczości. Bierność, która bywa sposobem na uniknięcie konfliktu lub odpowiedzialności, również może mieć konsekwencje.

• Relacja człowieka ze zwierzętami i naturą – „Folwark…” prowokuje pytania o odpowiedzialność człowieka wobec środowiska. Gdzie przebiega granica między korzystaniem z natury a jej wykorzystywaniem?

Opowieść Orwella wciąż pozostaje aktualna, choć współczesny świat wygląda zupełnie inaczej niż ten, w którym powstawał „Folwark zwierzęcy”. To właśnie dlatego warto wracać do tej historii – przez jej pryzmat przyglądać się współczesności, zadawać pytania o mechanizmy rządzące światem i uczyć się rozpoznawać je także tam, gdzie na pierwszy rzut oka pozostają niewidoczne.

Autorką materiałów edukacyjnych do filmu jest dr Agata Szulc-Woźniak – edukatorka filmowa zespołu „Film w szkole”, literaturoznawczyni, nauczycielka języka polskiego. W 2022 r. obroniła z wyróżnieniem doktorat na UAM w Poznaniu. Publikowała m.in. w „Ruchu Literackim” i „Kontekstach Kultury”.

Patronat nad filmem objął Związek Nauczycielstwa Polskiego



Patronat nad filmem objął Głos Nauczycielski