Self-reg, samoregulacja, to pojęcie wypromowane przez kanadyjskiego psychologa Stuarta Shankera. Nazywa tak zdolność do rozpoznawania stanów emocjonalnych i zarządzania myślami i zachowaniami. Jakie zastosowanie może mieć w edukacji?

Wsparcie pracy wychowawczej

Umiejętność diagnozowania własnych  stanów emocjonalnych to ważna kompetencja osobista każdego człowieka. Nauczyciel, oprócz wspierania siebie, może wykorzystać tę kompetencję, aby rozwijać u swoich uczniów samoregulację. Uważność nakierowana na każde dziecko czy nastolatka indywidualnie pozwala zaobserwować, w których obszarach uczeń potrzebuje wsparcia, ale także podejmować działania profilaktyczne, aby wzmacniać samokontrolę dzieci i młodzieży. Cele tych działań to:

1. Umiejętność rozpoznawania i nazywania własnych stanów emocjonalnych.

2. Umiejętność rozpoznawania źródeł stresu (stresorów) i podejmowanie adekwatnych działań zaradczych.

3. Ćwiczenie technik niwelujących działanie stresorów.

4. Podejmowanie działań samoregulujących po ustąpieniu stresorów, aby wyhamować stres i zabezpieczyć siebie przed destrukcyjnymi skutkami przedłużającego się działania hormonów stresu, w tym techniki odzyskania energii.

Stres w koncepcji Stuarta Shankera jest obecny we wszystkich obszarach funkcjonowania człowieka: biologicznym, poznawczym, emocjonalnym, społecznym i prospołecznym. Nie da się wyizolować oddziaływań do jednego obszaru, więc profilaktyka i działania regeneracyjne powinny być podejmowane holistycznie, bez ukierunkowania, dlatego najlepiej łączyć różne strategie. Ważne, aby najpierw zastosować te wszystkie prawidła do siebie, ponieważ tylko ten, kto wcześniej opanuje sztukę samoregulacji, może skutecznie pomagać innym w nabywaniu tych kompetencji.

Działania nauczyciela wspierające uczniów w radzeniu sobie ze stresem i emocjami

1. W obszarze biologicznym stres pojawia się, gdy zagrożone jest ciało. Może to być zarówno czynnik dotyczący jednostki – choroba, nadwrażliwość czuciowa, słuchowa, alergia, nieodpowiednie odżywianie, niedobór snu, nadmiar ekranów itd. – ale także wynikać z okoliczności pobytu dziecka w szkole – zbyt niska lub zbyt wysoka temperatura, hałas, brak dostępu do wody, brak ruchu itd.

Co może zrobić nauczyciel?

• Na lekcjach tworzyć środowisko przyjazne zmysłom, czyli uważnie reglamentować bodźce – dekoracje w sali, rodzaj metod aktywnych, miejsce zajmowane przez ucznia, wyciszenie dźwięków zewnętrznych itd.
• Uwzględniać trudności sensoryczne uczniów – rozpoznawanie indywidualnych stylów uczenia się, preferencji sensorycznych lub ograniczeń w tym obszarze, dopasowanie technik pracy do ucznia.
• Zadbać o stały dostęp do wody – jeśli nie ma w szkole dystrybutorów, umówić się z uczniami, żeby nosili bidony z wodą, z których mogą bez ograniczeń korzystać.
• Podejmować rozmowy, organizować zajęcia na temat zdrowego stylu życia – odpowiednia do wieku dieta, 8-9 godzin snu, wybrany systematyczny ruch fizyczny przez minimum 150 minut tygodniowo.

Jak?

• Rozmowy indywidualne, ankiety, analiza różnych materiałów na temat zdrowego stylu życia.
• Projekty edukacyjne.
• Zapraszanie specjalistów – medyków, dietetyków, trenerów sportowych, psychologów.

2. W obszarze emocjonalnym źródłem emocji wywołujących stres są np. zaburzenia poczucia bezpieczeństwa w rodzinie dysfunkcyjnej, zaburzenia relacji w rodzinie lub grupie rówieśniczej, trudne sytuacje, z którymi sobie dziecko nie radzi, poczucie odrzucenia, zaskakujące sytuacje, tj. niezapowiedziana kartkówka, wezwanie do wychowawcy czy dyrektora, przemoc rówieśnicza.

Co może zrobić nauczyciel?

• Tworzyć środowisko sprzyjające emocjom wspierającym proces uczenia się, czyli ciekawość, radość, spokój, przyjemność, doświadczenie sukcesu lub nagrody.
• Rozmawiać z uczniami na temat emocji, zwracając szczególną uwagę na nazywanie stanów emocjonalnych.
• W trudnych dla dziecka sytuacjach przeżywania złości, lęku, frustracji, rozczarowania wspierać je w regulacji, proponować działania zaradcze lub nawet je inicjować. Może to być ćwiczenie oddechowe lub jakaś forma ruchu.
• Modelować zachowania, które pomagają w radzeniu sobie z silnymi emocjami, komunikować się w języku „ja” wspierającym postawę brania odpowiedzialności za swoje emocje i zachowania.

Jak?

• Pytać uczniów o ich emocje, rozmawiać indywidualnie i w grupie.
• Propagować materiały wspierające wiedzę o emocjach i samoregulacji – plakaty, broszury, książki.
• Ćwiczyć z uczniami komunikację w języku „ja”.

3. W obszarze poznawczym stresogenne mogą być deficyty kompetencyjne ucznia, sposób myślenia o nauce, kłopoty z koncentracją uwagi. Wpływ na eskalację stresorów może mieć nadmiar informacji, tempo narzucane przez nauczyciela lub grupę, chaos, oczekiwanie efektów ponad możliwości ucznia, brak wsparcia indywidualnego w procesie uczenia się.

Co może zrobić nauczyciel?

• Zadbać o przewidywalność procesu edukacyjnego – jasne określenie celów szczegółowych i ogólnych razem z kryteriami ich osiągania.
• Powtarzać, wyjaśniać polecenia lub ćwiczenia, dzielić zadania na etapy.
• Stosować zrozumiałe dla ucznia sposoby dostosowania kryteriów realizacji celów.
• Stosować zasadę „minimum słów, maksimum treści” w wyjaśnianiu zadań i ćwiczeń.
• Wprowadzać w proces edukacyjny metody angażujące jak najwięcej zmysłów.
• Wykorzystywać zdolności i zainteresowania uczniów, czyniąc proces nabywania wiedzy i umiejętności przyjemnym i pełnym radości.

Jak?

• Przedstawiać uczniom plany celów szczegółowy w odniesieniu do poziomu (stopni), tak aby każdy mógł zaplanować swoje uczenie się.
• Pytać uczniów o preferowane metody i techniki pracy.
• Pracować aktywnie, wykorzystując metody pozwalające angażować zmysły i indywidualny potencjał: notatki graficzne, graffiti, stacje zadaniowe, grupa ekspercka, zwierciadło mądrości itp.

4. W obszarze społecznym stres pojawia się wszędzie tam, gdzie dochodzi do osłabienia lub zaburzenia relacji: konflikt, agresja, przemoc, walka o przywództwo, wykluczenie.

Co może zrobić nauczyciel?

• W każdej sytuacji dbać o modelowanie prawidłowych interakcji.
• Ćwiczyć z uczniami rozwijanie kompetencji rozwiązywania konfliktów na zasadzie win-win, organizować zajęcia z negocjacji i mediacji jako wsparcie kompetencji osobistych uczniów.
• W pracy wychowawczej wspierać samodzielność, odpowiedzialność i empatię uczniów.
• Wspierać i modelować współpracę.
• Ćwiczyć kompetencje chroniące: asertywność, proszenie o pomoc, odmawianie, sprzeciwianie się grupie, radzenie sobie z czyjąś złością, zaczepkami, wyśmiewaniem, unikanie bójek, pozostawanie przy swoim zdaniu.

Jak?

• W ramach godzin wychowawczych zaplanować cykl miniwarsztatów rozwijających kompetencje chroniące (np. w oparciu i scenariusze z książki Arnolda Goldsteina „Umiejętności chroniące”).
• Stosować metody treningu umiejętności społecznych w pracy z uczniami lub grupą, w której są uczniowie wykazujący kłopoty z emocjami lub stosowaniem norm społecznych.
• Stosować metody wspierające relacje w grupie: wspólne oklaskiwanie sukcesów, listy gratulacyjne, przygotowywanie przez uczniów wystaw sukcesów wszystkich uczniów w klasie itd.

5. W obszarze prospołecznym stres może się rodzić w  sytuacjach wymagających postawienia potrzeb innej osoby nad swoimi czy  niejednoznacznych moralnie, a także pojawiają się poczucie winy, poczucie krzywdy, nadmierne poczucie odpowiedzialności, silne emocje innych osób.

Co może zrobić nauczyciel?

• Podejmować działania integrujące grupę, wpływające na dobre wzajemne relacje.
• Wykorzystywać okazje do zadbania nawzajem o siebie, podpowiadać uczniom sposoby działania. 
• Modelować postawę akceptacji każdego ucznia takim, jakim jest.
• Inicjować działania o charakterze charytatywnym i zachęcać do wolontariatu.

Jak?

• Organizować samopomoc uczniowską: uczniowie deklarują, w jakim obszarze mogą służyć pomocą innym, wspólnie z nauczycielem ustalają czas i miejsce pomagania.
• Podejmować działania charytatywne w ramach różnych akcji lokalnych: pomoc dla schroniska dla zwierząt czy stadniny dla starych i chorych koni, zbiórka żołędzi i kasztanów itd.
• Realizować projekty społeczne wspierające działania lokalne: współpraca z Domem Opieki Społecznej, świetlicą środowiskową, przedszkolem (organizacja przedstawień tematycznych dla maluchów).

Maria Tuchowska
Nauczyciel dyplomowany, polonista i teolog. Posiada wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą w placówkach integracyjnych różnego poziomu, edukator, coach, przeprowadziła ok. 600 szkoleń z zakresu kompetencji psychospołecznych nauczycieli, prawa oświatowego, pracy z dziećmi i młodzieżą z różnego typu zaburzeniami. Specjalizuje się również w tematyce dotyczącej zagadnień związanych z obecnością rodziców w szkole.